واژه‌نامهٔ سیمان
۵۰ اصطلاحی که در خرید، آزمایش و اجرای سیمان و بتن به کار می‌رود، هر کدام در یکی دو جمله و به زبان ساده: از کلینکر و تیپ سیمان تا عیار، اسلامپ و عمل‌آوری بتن. نام هر اصطلاح به صفحهٔ توضیح کاملش می‌رود، با نمونهٔ اجرایی و مطلب‌های مرتبط.
اصطلاح‌های سیمان و بتن
کلینکر Clinkerگلوله‌های خاکستری‌رنگی که از پخت مخلوط سنگ آهک و خاک رس در کورهٔ دوار حدود ۱۴۵۰ درجه بیرون می‌آید. کلینکر را با کمی سنگ گچ آسیاب می‌کنند و حاصلش سیمان است. بهای تمام‌شدهٔ سیمان بیش از هر چیز به هزینهٔ انرژی همین کوره وابسته است.
عیار بتن Cement contentعیار بتن مقدار سیمان یا مواد سیمانی در هر متر مکعب بتن، بر حسب کیلوگرم است؛ عیار ۳۵۰ یعنی ۳۵۰ کیلوگرم، برابر هفت کیسهٔ ۵۰ کیلویی. مبحث نهم (ویرایش ۱۳۹۹، پیوست ۹-پ۱) کمینهٔ مواد سیمانی بتن مسلح را بسته به شرایط محیطی و پوشش میلگرد ۲۷۵ تا ۳۷۵ کیلوگرم می‌گذارد.
تیپ سیمان Cement typeدسته‌بندی سیمان پرتلند بر پایهٔ ترکیب کلینکر. مبحث پنجم، به پیروی از استاندارد ملی ۳۸۹، پنج نوع تعریف می‌کند: ۱ معمولی، ۲ اصلاح‌شده، ۳ زودسخت‌شونده، ۴ کم‌حرارت و ۵ ضدسولفات. فرق اصلی ۲ و ۵ در سقف آلومینات تری‌کلسیم (C₃A) است: ۸ درصد در برابر ۵. تیپ ۵ فقط وقتی می‌ارزد که گزارش خاک سولفات زیاد نشان بدهد.
C₃A Tricalcium aluminateآلومینات تری‌کلسیم؛ فازی از کلینکر که با سولفات خاک واکنش می‌دهد و محصول واکنش، حجیم‌تر از مادهٔ اولیه است. همین انبساط بتن را از درون می‌ترکاند. سقف آن در جدول ۵-۷-۱ مبحث پنجم (ویرایش ۱۳۹۲): تیپ ۲ هشت درصد، تیپ ۵ پنج درصد.
C₃S Tricalcium silicateC₃S یا سیلیکات تری‌کلسیم، فاز اصلی کلینکر است که بیشتر مقاومت روزهای اول سیمان را می‌سازد و هنگام واکنش با آب گرمای زیادی آزاد می‌کند. جدول ۵-۷-۱ مبحث پنجم (ویرایش ۱۳۹۲) برای سیمان کم‌حرارت تیپ ۴ سقف ۳۵ درصد می‌گذارد و برای تیپ ۲ در حرارت‌زایی معمول، جمع C₃S و C₃A را حداکثر ۵۸ درصد می‌خواهد.
بلین Blaine finenessبلین معیار نرمی سیمان است: مجموع سطح ذرات در یک گرم، بر حسب سانتی‌متر مربع بر گرم، که با دستگاه نفوذپذیری هوا سنجیده می‌شود. جدول ۵-۷-۲ مبحث پنجم (ویرایش ۱۳۹۲) کف آن را برای سیمان پرتلند ۲۸۰۰ و برای تیپ ۳ زودسخت‌شونده ۳۲۰۰ می‌گذارد و سقفی ندارد.
گیرش اولیه Initial setلحظه‌ای که خمیر سیمان روانی‌اش را از دست می‌دهد و کار کردنی نیست. جدول ۵-۷-۲ مبحث پنجم (ویرایش ۱۳۹۲) برای سیمان پرتلند گیرش اولیه را دست‌کم ۴۵ و گیرش نهایی را حداکثر ۳۶۰ دقیقه (روش ویکات) می‌خواهد تا فرصت حمل و ریختن بماند. هوای گرم، باد خشک و بلین بالا گیرش را تندتر و هوای سرد کندتر می‌کند.
گیرش نهایی Final setزمانی که خمیر سیمان کاملاً سفت می‌شود و با سوزن ویکات سنجیده می‌شود. جدول ۵-۷-۲ مبحث پنجم (ویرایش ۱۳۹۲) سقف آن را برای هر پنج نوع سیمان پرتلند ۳۶۰ دقیقه، یعنی شش ساعت، می‌گذارد و جدول ۵-۷-۴ برای پرتلند پوزولانی ۴۲۰ دقیقه. این زمان یعنی سفت شدن، نه رسیدن به مقاومت طرح.
پوزولان Pozzolanپوزولان مادهٔ سیلیسی یا سیلیسی‌آلومینی است که خودش خاصیت سیمانی ندارد یا کم دارد، ولی در حضور رطوبت با هیدروکسید کلسیم حاصل از سیمان واکنش می‌دهد و سیلیکات کلسیم آبدار می‌سازد (بند ۵-۷-۱-۱ مبحث پنجم، ویرایش ۱۳۹۲). سیمان پرتلند پوزولانی ۵ تا ۱۵ درصد و پوزولانی ویژه بیش از ۱۵ تا ۴۰ درصد پوزولان دارد.
سیمان پوزولانی Pozzolanic cementسیمان پوزولانی سیمان پرتلندی است که بخشی از آن پوزولان است: ۵ تا ۱۵ درصد در نوع پ.پ و بیش از ۱۵ تا ۴۰ درصد در پوزولانی ویژه، طبق مبحث پنجم. گرمای هیدراسیونش کمتر و دوامش در برابر سولفات بیشتر است، ولی مقاومت روزهای اولش کمتر است؛ برای بتن حجیم و خاک سولفاتی مناسب است، برای قالب‌برداری زود نه.
سرباره Slagسرباره پسماند کورهٔ ذوب‌آهن است که اگر به شکل دانه‌ای و آمورف سرد شود، آسیاب‌شده‌اش کنار کلینکر خاصیت سیمانی پیدا می‌کند. مبحث پنجم سه سیمان سرباره‌ای می‌شناسد: پرتلند سرباره‌ای با حداکثر ۲۵ درصد، پرتلند سرباره‌ای ضدسولفات با ۲۵ تا ۷۰ درصد و سیمان سرباره‌ای با بیش از ۷۰ درصد سرباره.
نسبت آب به سیمان Water–cement ratioنسبت آب به سیمان وزن آب مخلوط تقسیم بر وزن مواد سیمانی است. هرچه بالاتر باشد، بتن روان‌تر ولی ضعیف‌تر و نفوذپذیرتر می‌شود. مبحث نهم (ویرایش ۱۳۹۹، جدول ۹-پ۱-۲) برای بتن مسلح در معرض یون کلرید سقف آن را از ۰٫۵۰ در طبقهٔ ۱ تا ۰٫۳۷ در طبقهٔ ۴ می‌گذارد.
اسلامپ Slumpاسلامپ عدد روانی بتن تازه است: نشست تودهٔ بتن پس از برداشتن مخروط استاندارد، بر حسب میلی‌متر. مبحث نهم برای بتن پمپی ۴۰ تا ۱۰۰ میلی‌متر توصیه می‌کند و برای شمع درجا دست‌کم ۱۵۰؛ بتنی که با اسلامپ کمتر از مقرر برسد، فقط با دوغاب سیمان و اجازهٔ ناظر روان می‌شود، نه با آب.
عمل‌آوری Curingمرطوب و گرم نگه داشتن بتن پس از ریختن تا واکنش سیمان کامل شود. مبحث نهم (ویرایش ۱۳۹۹، بند ۹-۲۲-۵-۳-۲) برای رشد مقاومت متوسط معمولاً ۷ روز، سریع ۳ روز و کند ۱۴ روز می‌خواهد؛ برای دوام، تا ۷۰ درصد مقاومت مشخصه. بتن بی عمل‌آوری، به گفتهٔ NRMCA، تا ۵۰ درصد مقاومت کمتر دارد.
مقاومت فشاری ۲۸ روزه 28-day strengthمقاومت نمونهٔ بتن پس از بیست‌وهشت روز عمل‌آوری استاندارد. مبنای پذیرش بتن در قرارداد و آزمایشگاه همین عدد است، نه مقاومت هفت‌روزه. بخش عمدهٔ مقاومت بتن در چهار هفتهٔ نخست ساخته می‌شود. نمونهٔ هفت‌روزه فقط هشدار زودهنگام است و اگر مقاومت معینی می‌خواهی، باید ردهٔ مقاومتی و شرط نمونه‌گیری را در قرارداد نوشت.
سیمان فله Bulk cementسیمان بدون بسته‌بندی که با تانکر حمل و در سیلو تخلیه می‌شود. قیمتش بر حسب تن است و برای حجم بالا به‌صرفه است، ولی سیلو و تجهیزات تخلیه می‌خواهد. وزن اسمی هر کیسهٔ سیمان پرتلند ۵۰ کیلوگرم است (مبحث پنجم)، پس هر تن بیست کیسه است؛ برای مقایسه با پاکتی اول واحد را یکی کن.
سیمان پاکتی Bagged cementسیمان بسته‌بندی‌شده در کیسه؛ وزن اسمی کیسهٔ سیمان پرتلند در بند ۵-۷-۵-۱-۴ مبحث پنجم (ویرایش ۱۳۹۲) ۵۰ کیلوگرم است. برای پروژه‌های کوچک و متوسط انبارداری ساده‌تری دارد و قیمتش هر کیسه اعلام می‌شود. تخلیه کارگر می‌خواهد و پرت واقعی است (کیسهٔ پاره، خیس‌شده و ته‌مانده)، پس کمی بیش از مقدار محاسبه‌شده سفارش بده.
حرارت هیدراسیون Heat of hydrationگرمایی که هنگام واکنش سیمان با آب آزاد می‌شود. در بتن حجیم این گرما داخل قطعه حبس می‌شود و اختلاف دمای مغز و سطح، ترک حرارتی می‌سازد. مبحث پنجم برای همین حالت سیمان کم‌حرارت (تیپ ۴) یا پوزولانی ویژه را نام می‌برد؛ بتن‌ریزی لایه‌لایه هم گرما را کم می‌کند.
حملهٔ سولفاتی Sulfate attackحملهٔ سولفاتی واکنش سولفات خاک یا آب زیرزمینی با ترکیبات سیمان است که محصولی حجیم‌تر می‌سازد و بتن را از درون می‌ترکاند. جدول ۹-۶-۵ مبحث نهم (ویرایش ۱۳۹۲) شدتش را با سولفات آب، از کمتر از ۳۰۰ تا بیش از ۵۰۰۰ قسمت در میلیون، و سولفات خاک رده‌بندی می‌کند و نوع سیمان را از روی آن برمی‌گزیند.
شوره Efflorescenceلکه‌های سفید پودری روی سطح بتن یا دیوار. ناشی از انتقال املاح محلول به سطح توسط رطوبت و تبخیر آن. معمولاً مشکل ظاهری است نه سازه‌ای، و ریشه‌اش رطوبت است نه بدی سیمان. شورهٔ ثانویه که ماه‌ها بعد پیدا شود یعنی آب از بیرون وارد سازه می‌شود.
جداشدگی Segregationجدا شدن سنگدانههای درشت از خمیر سیمان، معمولاً بر اثر ریختن بتن از ارتفاع زیاد یا ویبرهٔ بیش از حد. نتیجه‌اش بتنی است که در یک نقطه پر سنگ و در نقطهٔ دیگر پر ملات است. پیشگیری‌اش ریختن بتن از ارتفاع کم و ویبرهٔ کوتاه و یکنواخت است.
آب‌انداختگی Bleedingآب‌انداختگی بالا آمدن آب به سطح بتن تازه پس از ریختن است. کمی از آن طبیعی است؛ زیادش نشانهٔ آب اضافه در مخلوط است و سطح را سست می‌کند. بند ۹-۷-۶-۴ مبحث نهم (ویرایش ۱۳۹۲) می‌گوید هرگاه هنگام پرداخت سطح آب‌انداختن دیده شد، پرداخت متوقف شود تا آب سطحی تبخیر شود.
طرح اختلاط Mix designطرح اختلاط نسبت سیمان، آب، شن، ماسه و افزودنی است که بتن را به روانی، دوام و مقاومت لازم می‌رساند. مبحث نهم (ویرایش ۱۳۹۲) برای ردهٔ C20 و بالاتر آن را با مطالعهٔ آزمایشگاهی می‌خواهد و مقاومت متوسط هدف را بزرگ‌ترِ fc + ۱٫۳۴s + ۱٫۵ و fc + ۲٫۳۳s − ۴ مگاپاسکال می‌گیرد (بند ۹-۵-۳-۳).
بتن مگر Lean concreteبتن کم‌عیار، حدود ۱۰۰ تا ۱۵۰ کیلوگرم سیمان در متر مکعب (ردیف‌های ۰۸۰۱۰۱ و ۰۸۰۱۰۲ فهرست بهای ابنیهٔ ۱۴۰۴)، که زیر شالوده ریخته می‌شود تا سطح تراز و تمیزی برای آرماتوربندی بسازد. باربر نیست. بند ۹-۷-۴-۸ مبحث نهم (ویرایش ۱۳۹۲) ضخامتش را دست‌کم ۱۰۰ میلی‌متر می‌خواهد، نه پنج سانتی‌متری که در کارگاه رایج است.
افت حرارتی Loss on ignition (LOI)کاهش وزن سیمان در ۱۰۰۰ درجه که مبحث پنجم «کاهش وزن ناشی از سرخ شدن» می‌نامد. جدول ۵-۷-۱ (ویرایش ۱۳۹۲) سقف آن را برای سیمان پرتلند تیپ ۱، ۲، ۳ و ۵ سه درصد و برای تیپ ۴ دو و نیم درصد می‌گذارد. عدد بالا معمولاً یعنی سیمان رطوبت و گاز کربنیک هوا را جذب کرده است.
درب کارخانه Ex-works priceقیمت درب کارخانه نرخ سیمان در انبار کارخانه است، بی کرایهٔ حمل، تخلیه و سود واسطه. در بورس کالا همهٔ ۱۲٬۶۲۴ عرضهٔ تنی سیمان از فروردین تا مهر ۱۴۰۵ تحویل «انبار کارخانه» داشتند و میانهٔ فاصلهٔ معامله تا تحویل ۵ روز بود. مبنای مقایسهٔ کارخانه‌هاست، نه قیمتی که خریدار نهایی می‌پردازد.
بتن آماده Ready-mix concreteبتنی که در کارخانه با طرح اختلاط کنترل‌شده ساخته و با تراک‌میکسر به کارگاه می‌رسد. مزیتش یکنواختی و برگهٔ آزمایش است؛ عیبش زمان: سقف رایج یک‌ونیم ساعت از اختلاط تا پایان تخلیه است و هرچه بیشتر در دیگ بماند، مقاومتش کمتر می‌شود. سقف را در قرارداد بنویسید؛ ویرایش ۲۰۲۴ استاندارد ASTM C94 تعیینش را به خریدار سپرده است.
رده مقاومتی بتن Concrete gradeعددی که مقاومت فشاری مشخصهٔ بتن را بر حسب مگاپاسکال نشان می‌دهد؛ C25 یعنی مقاومت مشخصهٔ ۲۵ مگاپاسکال (بند ۹-۵-۳-۱ مبحث نهم، ویرایش ۱۳۹۲، از C6 تا C120). رده را نقشه تعیین می‌کند نه فروشنده، و با «عیار» یکی نیست. می‌شود عیار بالا داد و به رده نرسید، اگر آب زیاد باشد یا عمل‌آوری نشود.
کرمو شدن بتن Honeycombingحفره‌های باز و دانه‌های درشت بیرون‌زده روی سطح بتن، جایی که ملات بین سنگ‌دانه‌ها پر نشده. علتش معمولاً ویبرهٔ ناکافی، فاصلهٔ زیاد ریزش یا آرماتور متراکم است. عیب ظاهری نیست — مقطع را ضعیف و آرماتور را در معرض خوردگی می‌گذارد.
ویبره بتن Vibrationلرزاندن بتن تازه تا هوای محبوس بیرون برود و بتن دور آرماتور و گوشهٔ قالب جا بیفتد. کم بودنش کرمو می‌سازد و زیاد بودنش جداشدگی — هر دو خطا هزینه دارد. نشانهٔ کافی بودنش بیرون آمدن حباب‌های درشت و براق شدن سطح است، نه زمان ثابت.
ژل بتن Microsilica gel (silica fume slurry)«ژل بتن» در بازار معمولاً همان ژل میکروسیلیس است: دوغاب آماده‌ای از دودهٔ سیلیسی که به بتن اضافه می‌شود تا نفوذپذیری‌اش کم و دوامش در برابر کلرید و سولفات بیشتر شود. مبحث نهم دودهٔ سیلیسی را پوزولانی با فعالیت بسیار شدید و بیش از ۸۵ درصد سیلیس بلوری‌نشده می‌داند.
فوق روان‌کننده Superplasticizerفوق روان‌کننده یا فوق کاهندهٔ آب افزودنی است که بی تغییر روانی آب بتن را بسیار کم می‌کند، یا با همان آب اسلامپ را بسیار بالا می‌برد (بند ۵-۸-۱-۱۱ مبحث پنجم). در آزمون پذیرش، با ۸۸ درصد آب مخلوط شاهد یا کمتر باید دست‌کم ۱۴۰ درصد مقاومت یک‌روزه و ۱۱۵ درصد مقاومت ۲۸ روزهٔ شاهد را بدهد.
کاور آرماتور Concrete coverکاور آرماتور یا پوشش بتن، فاصلهٔ رویهٔ میلگرد تا نزدیک‌ترین سطح آزاد بتن است (بند ۹-۶-۸-۱ مبحث نهم، ویرایش ۱۳۹۲) و فولاد را از رطوبت و کلرید دور نگه می‌دارد. جدول ۹-۶-۶ کمینه‌اش را از ۲۵ میلی‌متر برای دیوار در محیط متوسط تا ۹۰ میلی‌متر برای شالوده در محیط خیلی شدید و فوق‌العاده شدید می‌گذارد.
خوردگی آرماتور Rebar corrosionخوردگی آرماتور زنگ‌زدن میلگرد داخل بتن است؛ محصول زنگ حجیم‌تر از فولاد است و بتن روی آن را می‌ترکاند. دو مسیر شروعش کربناسیون و نفوذ کلرید است. جدول ۹-۶-۲ مبحث نهم (ویرایش ۱۳۹۲) کلرید محلول در آب بتن آرمهٔ در معرض رطوبت و کلرید را حداکثر ۰٫۰۸ درصد وزن سیمان می‌گذارد.
کربناتاسیون Carbonationکربناسیون واکنش تدریجی گاز کربنیک هوا با بتن است که قلیاییت آن را کم می‌کند و لایهٔ محافظ روی میلگرد را از بین می‌برد. بند ۹-۶-۵-۲ مبحث نهم (ویرایش ۱۳۹۲) عمق کربناته‌شده را متناسب با جذر زمان می‌گیرد (x = a√t)؛ یعنی زمان رسیدن به میلگرد با مجذور ضخامت پوشش زیاد می‌شود.
سیمان مرکب Composite cementسیمان پرتلند مرکب از آسیاب کلینکر با دست‌کم دو افزودنی معدنی، مثل سنگ آهک ویژه، پوزولان، سرباره، خاکستر بادی یا دودهٔ سیلیسی، و سنگ گچ ساخته می‌شود (بند ۵-۷-۱-۲-۲ مبحث پنجم، ویرایش ۱۳۹۲). در ملات و بتن و بیشتر جاهایی که سیمان تیپ ۱ رده ۳۲٫۵ به کار می‌رود قابل استفاده است.
سیمان بنایی Masonry cementسیمان بنایی سیمانی است که از کلینکر و سنگ آهک، پوزولان یا سرباره برای ملات بنایی ساخته می‌شود و مبحث پنجم مصرفش را در بتن و بتن آرمه مجاز نمی‌داند. استاندارد ملی ۳۵۱۶-۱ چهار نوع دارد با دست‌کم ۲۵ یا ۴۰ درصد کلینکر؛ در ۱۴۰۴ فقط حدود نیم درصد سیمان معامله‌شده در بورس کالا بنایی بود.
ملات ماسه سیمان Cement mortarملات ماسه سیمان مخلوط ماسه و سیمان به نسبت‌های مختلف برای دیوارچینی، آب‌بندی و کار زیر زمین و زیر آب است و در سنین اولیه مقاومت زیادی دارد (بند ۵-۱۱-۲-۲-۱۲ مبحث پنجم). نسبت حجمی است؛ جدول ۱-۱ فهرست بهای ۱۴۰۴ سیمان هر متر مکعب ملات ۱:۳ را ۳۶۰ و ملات ۱:۶ را ۲۰۰ کیلوگرم می‌گیرد.
اندود Plaster / renderاندود لایهٔ ملاتی است که روی دیوار کشیده می‌شود تا سطح صاف و آمادهٔ نازک‌کاری شود؛ ضخامت زیاد در یک نوبت و زیرکار خشک ترکش می‌دهند. با جدول ۱-۱ فهرست بهای ۱۴۰۴، هر کیسهٔ ۵۰ کیلویی در اندود دو سانتی با ملات ۱:۳ حدود ۷ و با ۱:۶ حدود ۱۲٫۵ متر مربع می‌پوشاند.
ماسه شسته Washed sandماسهٔ شسته ماسه‌ای است که خاک و رس همراهش شسته شده تا ریزدانهٔ زیان‌آورش از حد مجاز کمتر شود. جدول ۵-۶-۱ مبحث پنجم ذرات ریزتر از ۷۵ میکرون حاوی رس را در ماسهٔ بتن در معرض سایش حداکثر ۳ درصد و در بقیهٔ بتن‌ها ۵ درصد وزنی می‌گذارد.
شن و ماسه Aggregatesشن و ماسه سنگدانههای بتن‌اند: دانهٔ درشت‌تر از ۴٫۷۵ میلی‌متر (الک نمرهٔ ۴) شن و ریزتر از آن ماسه است (بند ۹-۳-۳ مبحث نهم). بزرگ‌ترین اندازهٔ شن در بتن آرمه حداکثر ۳۸ میلی‌متر است و نباید از سه‌چهارم فاصلهٔ آزاد میلگردها یا سه‌چهارم پوشش بتن بیشتر شود.
بتن خودتراکم Self-consolidating concreteبتن خودتراکم بتنی است که بی لرزاندن، با وزن خودش در قالب پخش می‌شود و آرماتور متراکم را می‌پوشاند (بند ۹-۹-۴ مبحث نهم، ویرایش ۱۳۹۲). مبحث نهم لرزاندنش را مجاز نمی‌داند، سقوط آزادش را حداکثر ۳ متر و طول جریان آزادش را حداکثر ۱۰ متر می‌گذارد و قالبش را برای فشار کامل مایع حساب می‌کند.
ضدیخ بتن Antifreeze admixtureضدیخ بتن نام بازاری افزودنی‌هایی است که گیرش یا کسب مقاومت بتن را در سرما تند می‌کنند؛ مبحث پنجم آن‌ها را زودگیرکننده و زودسخت‌کننده می‌نامد. مبحث نهم کلرید کلسیم را فقط در بتن بی فولاد و حداکثر ۲ درصد وزن سیمان مجاز می‌داند (بند ۹-۳-۵-۱)، پس برای بتن مسلح ضدیخ بدون کلراید لازم است.
یخ‌زدگی بتن Freezing of fresh concreteیخ زدن آب داخل بتن تازه. بتن تازه زیر حدود ۴- درجه یخ می‌زند و بنا بر NRMCA مقاومت بالقوهٔ بتن یخ‌زده ممکن است بیش از نصف کم شود؛ پس بتن باید تا رسیدن به مقاومت ۳٫۵ مگاپاسکال، حدود دو روز پس از بتن‌ریزی، از یخ‌زدن محافظت شود. بتن‌ریزی را به ساعت‌های گرم روز ببرید و سطح را بپوشانید.
کلوخه شدن سیمان Cement lumpingکلوخه شدن یعنی سیمان داخل کیسه بر اثر ماندن طولانی در انبار و جذب رطوبت به کلوخه‌های فشرده تبدیل شود. بند ۵-۲-۶-۱-۱۴ مبحث پنجم (ویرایش ۱۳۹۶) آزمون ساده‌ای می‌دهد: کیسه را روی کف بغلتانید؛ اگر با یک بار غلتاندن پودر شد، مصرفش مجاز است، وگرنه پیش از مصرف باید آزمایش شود.
جامبوبگ Jumbo bagکیسهٔ پارچه‌ای بزرگ برای سیمان، حد وسط فله و پاکت، که در بورس کالا مثل فله نرخ تنی دارد و وزن هر کیسه‌اش را کارخانه تعیین می‌کند. جابه‌جایی‌اش لیفتراک یا جرثقیل می‌خواهد. ارزان‌تر بودنش از پاکت قاعده نیست: در بورس دو هفتهٔ منتهی به ۱۱ مهر ۱۴۰۵ در خوی ارزان‌تر و در ماهان کرمان گران‌تر بود.
سیلو Siloسیلو مخزن نگهداری سیمان فله در کارگاه یا کارخانه است. مبحث پنجم می‌خواهد سیلو و شالوده‌اش سازه‌ای طراحی شده باشند، ترازنما و دریچهٔ پایینی برای میل زدن داشته باشند، بیش از ۸۰ درصد ظرفیت اسمی پر نشوند و سیمانشان تا ۹۰ روز پس از تولید مصرف شود (بند ۵-۲-۶-۲ مبحث پنجم، ویرایش ۱۳۹۶).
بورس کالا Iran Mercantile Exchangeبورس کالای ایران بازار رسمی‌ای است که کارخانه‌ها سیمان را در آن به‌صورت عمده عرضه می‌کنند و نرخ هر معامله، قیمت واقعی درب کارخانه است، نه قیمت پیشنهادی فروشنده. در ۱۴۰۴ حدود ۵۸٫۵ میلیون تن سیمان در تالار داخلی آن معامله شد. قیمت پایهٔ هر عرضه را خود بورس هر هفته با فرمول اطلاعیه‌اش حساب می‌کند.
کرایه حمل Freight costکرایهٔ حمل هزینهٔ رساندن سیمان از کارخانه تا محل مصرف است و فاصلهٔ نرخ درب کارخانه تا قیمت پای کار را می‌سازد. نرخ معامله‌شدهٔ بورس کالا «درب کارخانه» است و یک کیلومتر کرایه رویش نیست؛ خریدار کامیون را خودش می‌فرستد و کرایه را جدا می‌دهد، مگر فروشنده نرخ «تحویل کارگاه» گفته باشد که کرایه در آن آمده است.
تاریخ تولید سیمان Production dateتاریخ تولید باید روی هر کیسهٔ سیمان چاپ شود (بند ۵-۲-۶-۱-۳ مبحث پنجم ۱۳۹۶). سیمان تاریخ انقضای رسمی ندارد، ولی مبحث پنجم سیمان کیسه‌ای را در هوای با رطوبت بیش از ۹۰ درصد تا ۴۵ روز و جاهای دیگر تا ۹۰ روز پس از تولید مجاز می‌داند؛ دیرتر از آن، پیش از مصرف آزمایش لازم است.