ستون را که از قالب درمی‌آورند، گوشهٔ پایینش پر از حفره است و سنگدانهها لخت بیرون زده‌اند. کارگر اول به سیمان شک می‌کند، ولی سیمان بد بتن ضعیف می‌سازد، نه حفره‌دار. حفره یعنی خمیر سیمان به همهٔ فضای میان سنگدانهها نرسیده است و این تقریباً همیشه از ریختن و لرزاندن بتن می‌آید. ویرایش ۱۳۹۲ مبحث نهم مقررات ملی ساختمان برای هر دو قاعدهٔ عددی داشت؛ ویرایش جاری (۱۳۹۹) بند ریختن و تراکم را کلی‌تر نوشته است.
چه چیزی بتن را کرمو می‌کند؟
- ریختن بتن از ارتفاع زیاد: سنگدانهٔ درشت زودتر پایین می‌رسد و خمیر بالا می‌ماند؛ بیشترین کرمو در پای ستون از همین است
- ویبرهٔ کم یا نامنظم: نقطه‌هایی که ویبره به آن‌ها نرسیده، هوا و فضای خالی را نگه می‌دارند
- میلگرد و خاموت فشرده در گوشهٔ ستون و محل وصله، که راه سنگدانه را می‌بندد
- بتن سفت با اسلامپ کم که ویبره هم آن را روان نمی‌کند
- درز باز قالب که شیرهٔ سیمان را بیرون می‌دهد و سنگدانهٔ خالی را جا می‌گذارد
مبحث نهم دربارهٔ ریختن و ویبرهٔ بتن چه میگوید؟
ویرایش جاری، ۱۳۹۹، ریختن بتن را در بند ۹-۲۲-۵-۲-۱ (ص ۴۶۳ و ۴۶۴ کتاب) آورده است و دو حکمش به کرمو برمی‌گردد. نخست: «بتن تا حد امکان در نزدیکترین موقعیت نسبت به محل نهایی مورد نظر ریخته شود، تا از جداشدگی سنگدانهها بر اثر جابه‌جایی مجدد یا روان شدن آن‌ها جلوگیری شود» (ج-۵). دوم: «تراکم بتن باید با وسایل و روش‌های مناسب انجام شود؛ به طوری که کاملاً اطراف آرماتورها، اقلام جای‌گذاری شده در بتن و گوشه‌های قالب را پر نماید» (د). عدد ارتفاع سقوط و فاصلهٔ ویبره در این بندها نیامده است.
ویرایش ۱۳۹۲ همین موضوع را عددی نوشته بود. بند ۹-۷-۴-۱۰ آن ویرایش می‌گفت بتن دیوار، ستون و تیر باید در لایه‌های افقی با ضخامت یکنواخت ریخته شود و سقوط آزاد بتن به ۱٫۲ متر محدود شود تا اجزای بتن جدا نشوند. ستون سه‌متری را نمی‌شود از سر قالب پر کرد؛ لوله، قیف یا دریچهٔ میانی در قالب لازم است. برای لرزاندن، بند ۹-۷-۵ همان ویرایش این قاعده‌ها را داشت:
- تراکم بتن ستون‌ها باید با ویبراتور ماشینی انجام شود؛ کوبیدن با میله و چکش زدن به قالب جایش را نمی‌گیرد (بند ۹-۷-۵-۷)
- ویبره با فاصلهٔ منظم در بتن فرو می‌رود و بخشی از آن وارد لایهٔ زیرین میشود که هنوز خمیری است، تا دو لایه با هم لرزانده شوند (بند ۹-۷-۵-۲)
- فاصلهٔ نقطههای فرو بردن ویبره حداکثر ۱٫۵ برابر شعاع مؤثر آن است (بند ۹-۷-۵-۴)
- ویبره تا حد امکان قائم وارد و آرام بیرون کشیده میشود تا حباب هوا در بتن نماند (بند ۹-۷-۵-۳)
- اگر از ویبراتور متصل به قالب استفاده شود، ۸۰۰ میلی‌متر بالای ستون و دیوار باید با ویبرهٔ درونی هم متراکم شود (بند ۹-۷-۵-۵)
ستون سه‌متری را چطور بریزیم و ویبره کنیم؟
یک حساب ساده با عدد ۱٫۲ متر ویرایش ۱۳۹۲. ریختن از سر قالب یعنی سقوط ۳ متر، ۲٫۵ برابر آن حد. اگر دو دریچه در ارتفاع ۱٫۲ و ۲٫۴ متر قالب بگذارید، هر مرحله حداکثر ۱٫۲ متر سقوط دارد: اول از دریچهٔ پایین تا همان تراز، بعد از دریچهٔ بالا تا ۲٫۴ متر و باقی از سر قالب با سقوط ۰٫۶ متر.
برای ویبره شعاع مؤثر را از برگهٔ دستگاه بخوانید؛ عدد این مثال فرضی است: ۳۰ سانتی‌متر. فاصلهٔ نقطه‌ها حداکثر ۱٫۵ × ۳۰ = ۴۵ سانتی‌متر است (بند ۹-۷-۵-۴ ویرایش ۱۳۹۲). در ستون ۴۰ × ۴۰ سانتی‌متر فاصلهٔ مرکز تا گوشه ۲۸٫۳ سانتی‌متر است، پس یک نقطه در مرکز کل مقطع را می‌پوشاند. در ستون ۸۰ × ۴۰ سانتی‌متر دو نقطه به فاصلهٔ ۴۰ سانتی‌متر (کمتر از ۴۵)، هر یک ۲۰ سانتی‌متر از یک لبه، هر گوشه را در ۲۸٫۳ سانتی‌متری خود می‌گیرند. اگر شعاع واقعی دستگاه شما کمتر است، همین حساب را با عدد خودتان تکرار کنید: فاصله ۱٫۵ برابر شعاع است.
کرمو سطحی است یا عمیق؟
با چکش کوچک دور ناحیه را بزنید. صدای پوک یعنی حفره پشت سطح ادامه دارد. بعد بتن سست را با قلم بتراشید؛ اگر پس از یکی دو سانتی‌متر به بتن سالم و سفت رسیدید و میلگرد پیدا نشد، کرمو سطحی است. اگر به میلگرد رسیدید یا پشت میلگرد هم خالی بود، کرمو عمیق است و مقطع باربر عضو کم شده است.
کرموی سطحی را چطور ترمیم کنیم؟
همهٔ بتن سست و شل را بتراشید تا به بتن سالم برسید و لبه‌های ناحیه را قائم دربیاورید، نه پخ، تا ملات در لبه نازک نشود. سطح را با آب اشباع کنید ولی آب آزاد روی آن نماند؛ ملات ترمیمی روی سطح خشک آبش را از دست می‌دهد و روی سطح غرقاب هم نمی‌چسبد. ملات را لایه‌لایه و محکم در حفره بکوبید و مثل بتن تازه چند روز مرطوب نگه دارید.
برای ترمیم، ملات ترمیمی آمادهٔ پایه‌سیمانی و بدون جمع‌شدگی مطمئن‌تر از ملات ماسه‌سیمان کارگاهی است، چون کمتر ترک می‌خورد و از لبه جدا نمی‌شود. فقط روی کیسه نوشته شده باشد برای ترمیم سازه‌ای است، نه پرکردن ترک سطحی.
کرموی عمیق چه می‌خواهد؟
وقتی حفره تا پشت میلگرد رفته، پر کردن با ملات کافی نیست، چون ملات پشت میلگرد نمی‌رسد. راه معمول، تراشیدن تا بتن سالم، قالب‌بندی دوباره و ریختن گروت یا بتن روان بدون انقباض است تا همهٔ فضا پر شود. روی ستون و دیوار برشی، دامنهٔ تخریب، مادهٔ ترمیم و نیاز به شمع‌بندی را مهندس ناظر تعیین می‌کند؛ گاهی تخریب کامل عضو و بتن‌ریزی دوباره ارزان‌تر و امن‌تر از ترمیم است.
کی دیگر کار کارگاهی نیست؟
- حفره تا پشت میلگرد رفته یا میلگرد بیرون زده و زنگ زده است
- کرمو در پای ستون، محل اتصال تیر و ستون یا زیر تکیه‌گاه است
- بیش از یک ستون یا چند نقطهٔ یک دیوار کرمو درآمده و الگو تکرار شده است
اگر یک ستون کرمو درآمد، پیش از بتن‌ریزی بعدی علتش را پیدا کنید: ارتفاع ریختن، ویبره یا تراکم میلگرد. کرمو معمولاً عادت کارگاه است، نه اتفاق، و در ستون بعدی همان‌جا تکرار میشود.
