ملات ماسه سیمان مخلوط حجمی سیمان، ماسه و آب است و نسبتش را کار تعیین می‌کند، نه سلیقهٔ بنّا. در فهرست بهای واحد پایهٔ رشتهٔ ابنیهٔ ۱۴۰۴ (سازمان برنامه و بودجه) دیوار آجری و بلوکی با ملات ۱:۵ قیمت خورده و اندود سیمانی با ملات ۱:۴. همان سند می‌گوید هر متر مکعب از هر نسبت چند کیلوگرم سیمان می‌برد، و همین عدد است که سفارش کیسه را از حدس بیرون می‌آورد.
هر نسبت ملات ماسه سیمان برای چه کاری است؟
نسبت ۱:۵ یعنی یک پیمانه سیمان در برابر پنج پیمانه ماسه و برای دیوارچینی رایج‌ترین است؛ ۱:۴ برای اندود و ۱:۶ برای دیوارهای سبک‌تر. فهرست زیر از ردیفهای فهرست بهای ابنیهٔ ۱۴۰۴ و نشریهٔ ۵۵ (مشخصات فنی عمومی کارهای ساختمانی) آمده است:
- ۱:۶ — نشریهٔ ۵۵ برای دیوار داخلی باربر آجری، ملات ماسه سیمان ۱:۶ یا باتارد ۱:۲:۸ را کافی می‌داند و برای تیغهٔ ۱۰ و ۲۰ سانتی هم ۱:۶ را مجاز شمرده است
- ۱:۵ — فهرست بهای ۱۴۰۴ آجرکاری با آجر فشاری، دیوار بلوک سیمانی و سفالی، پر کردن حفرهٔ بلوک و فرش موزاییک را با این نسبت قیمت گذاشته است
- ۱:۴ — همهٔ ردیفهای اندود سیمانی روی سطوح قائم و افقی و زیر سقف در فهرست بهای ۱۴۰۴ با این نسبت‌اند
- ۱:۳ — پرسیمان‌ترین ملات جدول فهرست بهاست و فقط جایی می‌آید که نقشه یا مشخصات فنی پروژه آن را خواسته باشد
اگر قرارداد یا دستور ناظر نسبت دیگری نوشته باشد، همان ملاک است؛ این فهرست برای وقتی است که کسی چیزی ننوشته و بنّا می‌پرسد «چند به چند بزنم؟».
هر متر مکعب ملات ماسه سیمان چند کیسه سیمان می‌خواهد؟
هر متر مکعب ملات ۱:۵ حدود ۲۲۵ کیلوگرم سیمان می‌برد، یعنی ۴٫۵ کیسهٔ ۵۰ کیلویی. این عددها از جدول ۱-۱ کلیات فهرست بهای ابنیهٔ ۱۴۰۴ است که مقدار سیمان را بر حسب کیلوگرم در متر مکعب ملات داده؛ تبدیل به کیسه تقسیم ساده بر ۵۰ است:
- ملات ۱:۶ — ۲۰۰ کیلوگرم، چهار کیسه
- ملات ۱:۵ — ۲۲۵ کیلوگرم، چهار و نیم کیسه
- ملات ۱:۴ — ۲۸۵ کیلوگرم، حدود پنج و هفت‌دهم کیسه
- ملات ۱:۳ — ۳۶۰ کیلوگرم، حدود هفت و دودهم کیسه
- ملات ماسهٔ بادی و سیمان ۱:۴ — ۲۸۵ کیلوگرم
- ملات باتارد ۱:۲:۹ (سیمان، آهک، ماسه) — ۱۳۰ کیلوگرم
همان سند تصریح می‌کند: «نسبت‌های داده شده در ملات‌ها، نسبت حجمی است.» یعنی ۱:۵ را با پیمانه می‌سنجند، نه با ترازو. نکتهٔ دیگری که از جدول پیداست: از ۱:۵ به ۱:۴ سیمان هر متر مکعب ۶۰ کیلوگرم بیشتر می‌شود، یعنی روی هر ده متر مکعب ملات دوازده کیسه.
ملات ماسه سیمان را چطور بسازیم و نسبت حجمی را چطور پیمانه کنیم؟
با یک ظرف ثابت، مثل سطل یا جعبهٔ پیمانه، نه با بیل. نشریهٔ ۵۵ صریح نوشته: «استفاده از بیل و کمچه برای پیمانه کردن صحیح نیست» و باید از پیمانه‌ای با حجم معین استفاده کرد. بیل ماسه را کپه‌ای و سیمان را صاف برمی‌دارد و همین یک عادت، ملاتی را که روی کاغذ ۱:۵ است در عمل به نسبتی نامعلوم می‌رساند.
همین نشریه زمان هم‌زدن ملات را دست‌کم ۳ و حداکثر ۱۰ دقیقه گذاشته است. ماسه و سیمان اول خشک با هم هم زده می‌شوند تا رنگ یکدست شود و بعد آب کم‌کم اضافه می‌شود؛ ملاتی که رگهٔ خاکستری و قهوه‌ای دارد هنوز آماده نیست.
ملات ساخته‌شده تا چه زمانی قابل مصرف است؟
ملات سیمانی را باید پیش از شروع گیرش سیمان مصرف کرد و استاندارد ملی ۱۹۰۳ برای احیای ملات سیمانی سقف دو ساعت گذاشته است. نشریهٔ ۵۵ که این را نقل کرده، اضافه می‌کند که در ملات‌های سیمانی «نباید مدت زمان سپری شده از هنگام اختلاط تا مصرف ملات از حداقل زمان گیرش بیشتر باشد».
نتیجهٔ کارگاهی ساده است: هر بار به اندازهٔ کاری که بنّا در همان یکی دو ساعت می‌چیند ملات بزن. ملات ماندهٔ سفت‌شده را با آب خالی شل نکن؛ نشریهٔ ۵۵ افزودن آب به ملات مانده را فقط همراه با مادهٔ چسباننده و با اجازهٔ ناظر مجاز می‌داند، چون آب تنها نسبت آب به سیمان را بالا می‌برد و ملات را ضعیف می‌کند.
چرا ملات پرسیمان دیوار را محکم‌تر نمی‌کند؟
چون مقاومت دیوار بیشتر از آجر می‌آید تا از ملات. نشریهٔ ۵۵ مثال عددی‌اش را آورده است: اگر به‌جای ملات ماسه سیمان ۱:۳ ملات باتارد ۱:۱:۶ به کار رود، مقاومت ملات حدود ۴۰ درصد کم می‌شود ولی مقاومت آجرکاری فقط حدود ۴ درصد. یعنی سیمان اضافه در ملات دیوار، پول زیاد و سود کم دارد.
زیان هم دارد. ملات پرسیمان هنگام خشک شدن بیشتر جمع می‌شود و روی اندود همان ترک مویی را می‌سازد که بعدها زیر رنگ پیدا می‌شود. ملاتی که از آجر سخت‌تر باشد، حرکت‌های کوچک دیوار را به جای خودش به آجر می‌دهد.
ماسهٔ ملات را پیش از خرید چطور بسنجیم؟
ماسهٔ ملات باید شسته و بی‌خاک باشد؛ خاک رس روی دانه‌ها لایه می‌بندد و نمی‌گذارد سیمان به آن‌ها بچسبد. یک آزمون دمِ دستی: مشتی ماسه را در بطری شفاف آب بریز، تکان بده و چند دقیقه صبر کن. اگر روی ماسه لایهٔ ریزدانهٔ گل‌آلود نشست یا آب مدت‌ها کدر ماند، آن بار برای اندود و دیوار باربر مناسب نیست.
دانه‌بندی هم مهم است. ماسهٔ بادی خیلی ریز است و فهرست بها برایش ردیف جدا با نسبت ۱:۴ و ۲۸۵ کیلوگرم سیمان دارد؛ یعنی ملات ماسهٔ بادی سیمان بیشتری از ملات ۱:۵ معمولی می‌خواهد. اگر فروشندهٔ ماسه می‌گوید «همان ماسهٔ همیشگی است»، بار اول را آزمایش کن، نه بار دهم را.
برای اندود سیمانی ۸۰ متر مربع دیوار چند کیسه سیمان لازم است؟
حدود ده کیسهٔ ۵۰ کیلویی، اگر ضخامت اندود ۲ سانتی‌متر باشد. حساب این است: ۸۰ متر مربع ضرب در ۰٫۰۲ متر می‌شود ۱٫۶ متر مکعب ملات. ملات ۱:۴ طبق فهرست بهای ۱۴۰۴ هر متر مکعب ۲۸۵ کیلوگرم سیمان می‌برد، پس ۱٫۶ ضرب در ۲۸۵ برابر ۴۵۶ کیلوگرم است، یعنی ۹٫۱ کیسه.
این عدد را به ده کیسه گرد کن و برای دیوار ناصاف، که ضخامت اندودش جاهایی از ۲ سانتی بیشتر می‌شود، یکی دو کیسه بیشتر بخر. اگر همین کار با ملات ۱:۳ انجام شود، سیمان به ۵۷۶ کیلوگرم یعنی حدود ۱۱٫۵ کیسه می‌رسد. برای بتن و کارهای بزرگ‌تر، محاسبه‌گر سیمان مقدار را از روی حجم کار می‌دهد.
ملات ماسه سیمان را در هوای سرد و گرم چطور نگه داریم؟
دیوار تازه با ملات ماسه سیمان دست‌کم سه روز باید مرطوب بماند و زیر ۵ درجهٔ سانتی‌گراد اصلاً آجرکاری نمی‌شود؛ هر دو حکم از نشریهٔ ۵۵ است. در هوای سرد دیوار تازه را می‌پوشانند تا یخ نزند و در هوای گرم آبپاشی می‌کنند تا ملات پیش از گرفتن خشک نشود.
همان نشریه می‌خواهد آجر پیش از چیدن حدود ۶۰ دقیقه در آب خیس بخورد و ریختن آب روی آجر چیده‌شده را مجاز نمی‌داند. آجر خشک آب ملات را می‌مکد و ملات میان دو آجر پیش از گیرش می‌سوزد؛ ردش بعدها پودر شدن بندها و ترک خوردن اندود است.
کدام سیمان برای ملات ماسه سیمان به‌صرفه‌تر است؟
برای ملات، سیمانی با ردهٔ مقاومتی بالا لازم نیست؛ پرتلند تیپ ۲ با ردهٔ ۳۲۵، سیمان پوزولانی یا سیمان بنایی کار را راه می‌اندازند. سیمان بنایی برای ملات و اندود ساخته شده و جای سیمان سازه‌ای را در بتن نمی‌گیرد. پیش از خرید، نرخ هر کدام را در قیمت‌های تفکیکی کارخانه‌ها مقایسه کن و کرایهٔ حمل را هم روی نرخ درب کارخانه بگذار؛ برای چند کیسهٔ ملات، نزدیک‌ترین بنکدار معمولاً از کارخانهٔ ارزان‌تر ولی دور به‌صرفه‌تر درمی‌آید.
