شوره زدن بتن و دیوار یعنی نمک‌های محلول در بتن، ملات یا آجر همراه آب به سطح آمده‌اند و پس از تبخیر آب، به شکل لکه یا پودر سفید جا مانده‌اند. خود این پودر در بیشتر موارد آسیب سازه‌ای نیست. چیزی که باید جدی گرفت، آبی است که آن را جابه‌جا کرده است.
شوره دقیقاً از چه ساخته میشود؟
شوره از نمک‌هایی ساخته میشود که یا از اول در مصالح بوده‌اند یا بعداً با آب وارد شده‌اند. انجمن صنعت آجر آمریکا (BIA) در یادداشت فنی ۲۳A، سولفات کلسیم را به خود آجر، سولفات سدیم و پتاسیم را به واکنش سیمان و آجر، و کربنات کلسیم را به ملات یا بتن پشت کار نسبت می‌دهد.
کربنات کلسیم همان قشر سفید و سفتی است که با آب پاک نمی‌شود. آهک آزادشده از گیرش سیمان با آب به سطح میآید و در هوا با دی‌اکسید کربن واکنش می‌دهد. پودر نرمی که با دست پاک میشود و پس از هر بار شستن برمی‌گردد، معمولاً نمک سولفاتی است. همان یادداشت در جمع‌بندی‌اش می‌گوید: «پیدایش شوره به وجود نمک‌های محلول و رطوبت نیاز دارد؛ برای پیشگیری، حذف هر یک از این دو کافی است.»
چرا بتن و دیوار سیمانی شوره می‌زند؟
بتن و دیوار سیمانی وقتی شوره می‌زنند که هم نمک داشته باشند و هم آبی که از داخلشان عبور کند. در کارگاه‌های ایران این‌ها بیشترین سهم را دارند:
- آب زیاد در ساخت بتن و ملات؛ نسبت آب به سیمان بالا منافذ مویینه را بیشتر و راه نمک را باز می‌کند
- ماسهٔ نشسته یا آب چاه شور؛ مبحث ۹ مقررات ملی ساختمان کل مواد محلول آب اختلاط بتن آرمه را در شرایط محیطی ملایم و متوسط حداکثر ۲۰۰۰ قسمت در میلیون (ppm) و در شرایط شدید ۱۰۰۰ ppm گذاشته است
- نبود عایق رطوبتی میان پی و دیوار، که رطوبت خاک را با خاصیت مویینگی بالا میکشد
- نشت لوله، درز باز دور پنجره، شیببندی نادرست بام و ناودان خراب
- عمل‌آوری کوتاه و ترک‌های باز که آب باران را به عمق می‌رسانند
- هوای سرد و مرطوب که تبخیر را کند می‌کند و آب فرصت بیشتری برای حل کردن نمک پیدا می‌کند
شورهٔ ساختمان نو با شوره‌ای که بعداً پیدا میشود چه فرقی دارد؟
شورهٔ ساختمان نو از آب خود ساخت است و معمولاً خودش تمام میشود؛ شورهٔ دیرهنگام نشان آبی است که از بیرون می‌رسد. یادداشت ۲۳A برای شوره‌ای که در کمتر از یک سال پس از ساخت و تقریباً یکنواخت روی دیوار پیدا شود اصطلاح «شکوفهٔ ساختمان نو» را به کار می‌برد و می‌گوید اگر دیوار فرصت خشک شدن داشته باشد، با گذشت زمان از بین میرود.
دربارهٔ نوع دوم صریح‌تر است: «وقتی شوره بیش از یک سال پس از پایان ساخت پیدا شود، عموماً به نفوذ بیش از حد آب یا زهکشی ضعیف برمی‌گردد و اغلب در زمستان یا دوره‌های سرد شدیدتر است.» پس اگر لکه‌ها در پاییز و زمستان پررنگ می‌شوند و تابستان کم می‌شوند، کار با تمیز کردن تمام نمی‌شود.
از جای لکهٔ شوره چطور منشأ آب را پیدا کنیم؟
جای لکه معمولاً مسیر آب را لو می‌دهد. پیش از خرید هر شوینده‌ای، دیوار را با این فهرست وارسی کن:
- نوار شوره در پایین دیوار، هم‌تراز در همهٔ اتاق‌ها: رطوبت صعودی از پی؛ عایق میان پی و دیوار نیست یا آسیب دیده
- لکهٔ گرد دور یک نقطه، پشت سینک یا حمام: نشت لوله؛ با بستن شیر اصلی و نگاه به کنتور آب آزموده میشود
- شوره زیر سقف طبقهٔ آخر یا زیر جان‌پناه: آب بام، ایزوگام فرسوده یا کف‌شوی گرفته
- شوره دور قاب پنجره یا زیر هره: درزبندی باز یا شیب نادرست هره که آب را به دیوار برمی‌گرداند
- شوره روی کف بتنی حیاط یا پارکینگ: آب زیر دال یا شیببندی که آب را روی بتن نگه می‌دارد
- شورهٔ یکنواخت روی کل دیوار نوساز: شکوفهٔ ساختمان نو؛ صبر و برس خشک
شوره را با چیزهای سفید دیگر روی دیوار چطور اشتباه نگیریم؟
شوره بلوری و پودری است، کپک کرکی است و لکهٔ آهک سفت و چسبیده. یک آزمون ساده کمک می‌کند: چند قطره سرکه روی لکه بریز. اگر جوشید، کربنات است و با آب نمی‌رود. اگر با اسفنج نم‌دار حل شد و پس از خشک شدن برگشت، نمک محلول است. لکهٔ کرکی سبز یا خاکستری که بو دارد کپک است و شوینده و کار دیگری می‌خواهد.
شوره را به چه ترتیبی پاک کنیم که برنگردد؟
پاک کردن از ملایم‌ترین روش شروع میشود و فقط پس از بستن منبع آب معنی دارد. یادداشت ۲۳A می‌گوید بیشتر شوره‌ها با برس خشک پاک می‌شوند و شستن را فقط در هوای گرم و خشک توصیه می‌کند، چون آب اضافه نمک بیشتری را به سطح می‌آورد. ترتیب درست:
- برس خشک و موی سفت، در روز خشک؛ پودر را جمع کن که دوباره در بند ملات نرود
- اگر ماند، شویندهٔ مخصوص شوره طبق دستور سازنده، اول روی یک تکهٔ کوچک و پنهان
- اسید رقیق فقط برای قشر کربناتی سفت؛ پیش از آن سطح را کامل خیس کن و پس از آن با آب فراوان بشوی
- پس از هر شست‌وشو بگذار دیوار هفته‌ها خشک شود و بعد نتیجه را قضاوت کن
اسید را با احتیاط به کار ببر. در جدول همان یادداشت، کلرید پتاسیم از نمک‌های شوره است و منشأ محتملش «شست‌وشو با اسید» آمده؛ یعنی اسید شستن نسنجیده خودش نمک تازه می‌سازد. اسید غلیظ خمیر سیمان سطح را هم می‌خورد و بتن را زبر و دانه‌نما می‌کند.
آیا شوره به بتن و دیوار آسیب سازه‌ای می‌زند؟
شورهٔ روی سطح در بیشتر موارد فقط ظاهر را خراب می‌کند، ولی شوره‌ای که زیر سطح بلور ببندد می‌تواند پوسته کند. یادداشت ۲۳A توضیح می‌دهد که اگر آب نتواند از سطح تبخیر شود، نمک داخل مصالح بلور می‌بندد و فشار زیادی می‌سازد که به پوسته شدن آجر می‌رسد. شورهٔ دائمی روی دیوار بتنی زیرزمین هم یعنی آب پیوسته از بتن عبور می‌کند؛ این برای میلگرد و دوام بتن نشانهٔ خوبی نیست و ارزش بازدید یک مهندس را دارد.
چرا رنگ و پوشش روی دیوار شوره‌زده پوسته میشود؟
رنگ و پوشش نفوذناپذیر شوره را از روی سطح به پشت خودش منتقل می‌کند. آب هنوز میآید، ولی حالا پشت لایهٔ رنگ تبخیر میشود و نمک همان‌جا بلور می‌بندد و رنگ را ورمی‌دارد. به همین دلیل یادداشت ۲۳A پوشش را «بهتنهایی» راه کنترل شوره نمی‌داند. ترتیب درست این است: بستن آب، خشک شدن کامل دیوار، پاک کردن، و تازه بعد رنگ یا عایق سطحی نفس‌کش.
موقع ساخت چطور جلوی شوره را بگیریم؟
پیشگیری ارزان‌تر از درمان است و بیشترش در دست بنّا و ناظر است. ماسهٔ شسته بخواه و اگر آب کارگاه از چاه است، یک‌بار آزمایش کل مواد محلول بده. آب ملات و بتن را بالا نبر؛ بتن سفت را با روان‌کننده روان کن، نه با شلنگ. بتن را دست‌کم چند روز مرطوب نگه دار تا منافذش بسته شوند.
در طراحی هم عایق رطوبتی میان پی و دیوار، شیببندی بام و حیاط، و فاصله گرفتن دیوار نما از دیوار پشت (فاصلهٔ هوایی) کار اصلی را میکنند. یادداشت ۲۳A مؤثرترین راه پیشگیری را طراحی و اجرایی می‌داند که جلوی نفوذ آب را بگیرد. انتخاب سیمان هم بی‌اثر نیست؛ سیمان‌های پوزولانی و سرباره‌ای بخشی از آهک آزاد را در واکنش خود مصرف میکنند. برای مقایسهٔ این‌ها انواع سیمان را ببین و برای هزینهٔ هر کیسه، قیمت روز سیمان را.
