سیمان کلوخه شده دو جور است و تصمیم درباره‌اش به همین بستگی دارد. کلوخه‌ای که با غلتاندن پاکت یا فشار دست دوباره پودر میشود، از فشرده شدن پاکت‌های زیر بار آمده و سیمان سالم است. کلوخه‌ای که سفت می‌ماند و باید با ضربه شکست، رطوبت گرفته و بخشی از سیمانش پیش از رسیدن به بتونیر واکنش داده است.
چرا سیمان در پاکت کلوخه میشود؟
جواب کوتاه: یا فشار، یا رطوبت. پاکت‌هایی که هفته‌ها زیر ده پاکت دیگر مانده‌اند یا در کامیون لرزیده‌اند، فشرده می‌شوند و پودرشان به هم میچسبد، بی آن‌که آبی در کار باشد. این نوع با غلتاندن باز میشود. مبحث پنجم مقررات ملی ساختمان (ویرایش ۱۳۹۶، بند ۵-۲-۶-۱-۱۴) هم به همین اشاره میکند: «سیمانی که به مدت زیاد انبار شود ممکن است به صورت کلوخه‌های فشرده در آید.»
نوع دوم کار رطوبت است؛ رطوبت هوای انبار، کف خاکی، باران روی بار یا کیسهٔ پاره. سیمان با هر آبی که به آن برسد واکنش میدهد و محصول این واکنش دیگر سیمان نیست. کلوخهٔ آبگرفته معمولاً از لبه‌های پاکت و جای پارگی شروع میشود، سفت است و زیر انگشت خرد نمی‌شود.
سیمان کلوخه شده را چطور آزمایش کنیم؟
با همان آزمونی که مبحث پنجم در بند ۵-۲-۶-۱-۱۴ (ویرایش ۱۳۹۶) گذاشته است. متن بند این است: «این‌گونه سیمان‌ها را باید با غلتانیدن پاکتها بر روی کف اصلاح کرد تا به صورت پودر درآیند. در صورتی که با یک بار غلتانیدن، کلوخه به پودر تبدیل شود آن را می‌توان مصرف کرد در غیر اینصورت قبل از مصرف باید تحت آزمایش‌های استاندارد مربوط قرار گیرد و الزامات مرتبط کنترل شود.»
- پاکت بسته را روی کف صاف و خشک بخوابان و یک بار با فشار کف دست یا پا از یک سر تا سر دیگر بغلتان
- پاکت را باز کن؛ اگر همه‌اش پودر شده، سیمان قابل مصرف است
- اگر تکه‌های سفت ماند، یکی را میان دو انگشت فشار بده؛ کلوخه‌ای که خرد نمی‌شود رطوبت گرفته است
- پاکت‌های یک محموله را جدا جدا بیازما؛ پاکت‌های پایین توده و کنار دیوار زودتر خراب می‌شوند
اگر کلوخه با غلتاندن باز نشد چه کنیم؟
یا آزمایش، یا کنار گذاشتن برای کار بیبار. بند ۵-۲-۶-۱-۱۴ فقط «آزمایش‌های استاندارد مربوط» را می‌گوید و ویژگی‌های سیمان پرتلند را به استاندارد ملی ۳۸۹ می‌سپارد (بند ۵-۲-۳-۱-۱)؛ از آزمون‌های آن دو تا برای این‌جا مهم‌اند. یکی زمان گیرش است؛ ویرایش ۱۳۹۲ در جدول ۵-۷-۲ دست‌کم ۴۵ دقیقه گیرش اولیه را آورده بود. دیگری مقاومت فشاری ملات استاندارد است که باید به حداقل ردهٔ مقاومتی نوشته‌شده روی پاکت برسد.
نتیجهٔ مقاومت ۲۸ روزه چهار هفته طول می‌کشد و برای چند پاکت معمولاً نمی‌ارزد. برای یک انبار پر از پاکت ولی می‌ارزد؛ بهای آزمایش را با بهای همان چند تن سیمان به قیمت روز سیمان مقایسه کن. الک کردن کلوخهها و مصرف بقیهٔ پودر هم راه مطمئنی نیست، چون پودری که کنار کلوخهٔ آبگرفته مانده خودش هم رطوبت دیده است.
سیمان پاکتی چند روز پس از تولید قابل مصرف است؟
۹۰ روز در هوای معمولی و ۴۵ روز در هوای شرجی. بند ۵-۲-۶-۱-۱۳ مبحث پنجم (ویرایش ۱۳۹۶) می‌گوید سیمان‌های کیسه‌ای «باید در مناطق با رطوبت نسبی بیش از ۹۰ درصد، تا حداکثر ۴۵ روز پس از تولید، و در سایر مناطق تا حداکثر ۹۰ روز پس از تولید مصرف شوند» و اگر نشد، «قبل از مصرف مورد آزمایش قرار گیرند». این تاریخ انقضا نیست؛ مهلتی است که پس از آن سیمان بی آزمایش پذیرفته نمی‌شود.
برای حساب کردن، تاریخ تولید روی پاکت لازم است و بند ۵-۲-۶-۱-۳ همان مبحث چاپ آن را اجباری کرده است. مثال: پاکتی که ۱۰ خرداد تولید شده، در منطقه‌ای با هوای معمولی تا ۷ شهریور و در منطقه‌ای که رطوبت نسبی هوایش از ۹۰ درصد بیشتر است تا ۲۴ تیر بی آزمایش مصرف‌شدنی است. پاکتی که تاریخ تولید ندارد، از اول بیرون از این قاعده است؛ بهتر است تحویل گرفته نشود.
سیمان کلوخه شده به درد چه کاری می‌خورد؟
سیمانی که آزمون غلتاندن را رد کرده و آزمایش نشده، نباید در کاری برود که بار می‌برد؛ پی، ستون، تیر، دال و دیوار حائل. کم‌خطرترین مصرفش جایی است که شکستنش فقط هزینهٔ تعمیر دارد، نه خطر؛ مثل بتن مگر زیر پی، پرکردن پشت دیوار یا کف‌سازی حیاط. حتی آن‌جا هم کلوخه‌های سفت را جدا کن؛ کلوخه در بتن مثل سنگدانهٔ سست عمل میکند و نقطهٔ ضعف می‌سازد.
یک حساب ساده هم کمک میکند. پاکتی که کنار گذاشته میشود فقط بهای همان پاکت را دارد، ولی دالی که با سیمان خراب ریخته شود و به مقاومت نرسد، تخریب و بازسازی میخواهد. برای تخمین سهم سیمان در هر متر مکعب، محاسبه‌گر سیمان در سیمان‌باز عدد پاکت را میدهد.
پاکت‌های سیمان را چطور بچینیم که کلوخه نشوند؟
مبحث پنجم (ویرایش ۱۳۹۶) در بندهای ۵-۲-۶-۱-۷ تا ۵-۲-۶-۱-۱۲ قاعدهٔ چیدن را با عدد داده است و بیشتر کلوخه‌های کارگاهی از زیر پا گذاشتن همین‌ها میآید:
- کف زیر پاکتها خشک و دست‌کم ۱۰۰ میلی‌متر بالاتر از زمین اطراف؛ پالت چوبی همین کار را میکند
- در منطقهٔ خشک حداکثر ۱۲ پاکت روی هم و ارتفاع کل حداکثر ۱٫۸ متر؛ در منطقهٔ شرجی با رطوبت نسبی بیش از ۹۰ درصد، ۸ پاکت و ۱٫۲ متر
- در منطقهٔ خشک ۵۰ تا ۸۰ میلی‌متر فاصله میان پاکتها برای گردش هوا؛ در منطقهٔ شرجی پاکتها چسبیده به هم
- دست‌کم ۳۰۰ میلی‌متر فاصله از دیوار و ۶۰۰ میلی‌متر از سقف
- پاکتی که زودتر رسیده، زودتر مصرف شود
- در فصل بارندگی، انبار سرپوشیده یا پوشش پلاستیکی که اطرافش محکم شده باشد
جزئیات بیشتر انبار کارگاهی، از جمله این‌که چقدر بخری که نماند، در مطلب نگهداری سیمان آمده است. سقف ۱۲ پاکت فقط برای جلوگیری از رطوبت نیست؛ پاکت‌های ردیف پایین زیر وزن بالایی‌ها فشرده می‌شوند و همان کلوخهٔ فشاری را می‌سازند.
موقع تحویل گرفتن سیمان چه چیزی را وارسی کنیم؟
- تاریخ تولید روی هر پاکت چاپ شده باشد و از مهلت ۴۵ یا ۹۰ روزه نگذشته باشد
- در برگ تحویل نام کارخانه، نوع سیمان و تاریخ تولید ثبت شده باشد؛ بند ۵-۲-۶-۱-۵ مبحث پنجم این را لازم می‌داند
- پاکت پاره، لکهٔ رطوبت یا قسمت سفت‌شده نداشته باشد؛ چند پاکت را همان‌جا با فشار دست بیازما
- بار زیر باران یا با کامیون روباز بی برزنت نیامده باشد
پاکتی که پس از تخلیه و چیدن در انبار تو کلوخه شود، معمولاً دیگر از طرف فروشنده پس گرفته نمی‌شود. پس وارسی همان لحظهٔ تحویل است که ارزش دارد.
