عیار بتن مقدار سیمان یک متر مکعب بتن است، بر حسب کیلوگرم. وقتی در کارگاه می‌گویند «بتن ۳۵۰»، یعنی در هر متر مکعب ۳۵۰ کیلوگرم سیمان ریخته شده است. این عدد دربارهٔ ورودی بتن است، نه خروجی آن؛ آنچه سازه لازم دارد مقاومت فشاری ۲۸ روزه است و همان را مقررات ملی ساختمان با «رده» می‌سنجد.
عیار بتن با ردهٔ بتن مثل C25 چه فرقی دارد؟
عیار می‌گوید چقدر سیمان مصرف شده و رده می‌گوید بتن پس از ۲۸ روز چند مگاپاسکال مقاومت مشخصه دارد؛ C25 یعنی ۲۵ مگاپاسکال. دو بتن با عیار یکسان می‌توانند ردهٔ متفاوت بدهند، چون آب، کیفیت شن و ماسه، نوع سیمان و عمل‌آوری هم در مقاومت سهم دارند.
سندهای رسمی هم همین را نشان می‌دهند. در فهرست بهای واحد پایهٔ رشتهٔ ابنیهٔ ۱۴۰۴، فصل بتن درجا فقط دو ردیف را با عیار قیمت زده است، بتن با ۱۰۰ و ۱۵۰ کیلوگرم سیمان در متر مکعب؛ بقیهٔ ردیف‌ها با «مقاومت فشاری مشخصه» از ۱۲ تا ۴۰ مگاپاسکال تعریف شده‌اند. یعنی در قرارداد رسمی، بتن سازه‌ای را با رده سفارش می‌دهند، نه با عیار.
جدول عیار بتن برای هر کار در سندهای رسمی چیست؟
سندهای رسمی ایران جدول یک‌به‌یک «عیار ← مقاومت» ندارند، ولی برای کارهای مشخص عیار نوشته‌اند. فهرست زیر از فهرست بهای ابنیهٔ ۱۴۰۴ و نشریهٔ ۵۵ (مشخصات فنی عمومی کارهای ساختمانی) است:
- ۱۰۰ و ۱۵۰ کیلوگرم — بتن کم‌سیمان؛ فهرست بها این دو را جدا قیمت زده و نشریهٔ ۵۵ بتن ردهٔ C10 و پایین‌تر را «بتن لاغر» می‌نامد که پیش از بتن مسلح روی بستر خاکی ریخته میشود
- ۲۰۰ کیلوگرم — نشریهٔ ۵۵ زیرسازی کف را با «بتن ردهٔ C16 (عیار ۲۰۰ کیلوگرم سیمان در متر مکعب)» نوشته است
- ۲۵۰ کیلوگرم — جدول بتنی پیش‌ساخته در فهرست بهای ۱۴۰۴
- ۳۰۰ کیلوگرم — دال بتنی پیش‌ساختهٔ مسلح و قطعهٔ تکیه‌گاه لوله در فهرست بهای ۱۴۰۴
- ۳۵۰ کیلوگرم — پانل، ستون و فونداسیون دیوار بتنی پیش‌ساخته در فهرست بهای ۱۴۰۴
- ۴۰۰ کیلوگرم — بتن پاششی روی دیوارهٔ خاکی در فهرست بها، و پلهٔ بتنی در نشریهٔ ۵۵ با «ردهٔ C35 (عیار ۴۰۰ کیلوگرم سیمان)»
دو جفت عدد بالا، C16 با ۲۰۰ کیلوگرم و C35 با ۴۰۰ کیلوگرم، تنها جاهایی‌اند که نشریهٔ ۵۵ عیار و رده را کنار هم آورده است، آن هم برای همان کار مشخص. جدول‌هایی که در اینترنت برای هر رده یک عیار ثابت می‌دهند، قاعدهٔ سرانگشتی‌اند، نه حکم آییننامه.
مبحث نهم کمینهٔ عیار بتن را چقدر گذاشته است؟
مبحث نهم مقررات ملی ساختمان (ویرایش ۱۳۹۹) کمینهٔ عیار را برای دوام بتن مسلح تعیین کرده و بسته به شرایط محیطی بین ۲۷۵ و ۳۷۵ کیلوگرم مواد سیمانی در متر مکعب است. این عددها در پیوست ۹-پ۱ (دوام بتن و آرماتور) آمده‌اند و همیشه با سقف نسبت آب به سیمان و کمینهٔ رده همراه‌اند:
- در معرض کربناته شدن (جدول ۹-پ۱-۶) — از ۲۷۵ کیلوگرم برای ملایم‌ترین شرایط (XCA1) با پوشش بتن ۳۵ میلی‌متر یا بیشتر، تا ۳۵۰ کیلوگرم برای XCA4 با پوشش ۳۵ میلی‌متر
- در معرض یون کلرید (جدول ۹-پ۱-۲) — ۳۲۵ کیلوگرم با نسبت آب به سیمان ۰٫۵۰ و ردهٔ C30 در طبقهٔ ۱، تا ۳۷۵ کیلوگرم با نسبت ۰٫۳۷ و ردهٔ C40 در طبقهٔ ۴ (XCS4)
- پوشش بتن روی میلگرد کمتر شود، کمینهٔ عیار و رده بالا می‌رود؛ مثلاً در XCA1 با پوشش ۲۵ میلی‌متر کمینه ۳۲۵ کیلوگرم و ردهٔ C25 است
عنوان جدول ۹-پ۱-۲ خودش منظور را می‌گوید: «ضوابط طرح مخلوط و خواص بتن برای شرایط محیطی در معرض یون‌های کلرید». یعنی عیار کمینه برای این است که بتن سال‌ها دوام بیاورد و میلگرد زنگ نزند؛ کافی بودن مقاومت را طرح اختلاط و آزمایش ۲۸ روزه نشان می‌دهد.
برای بتن C25 چه عیاری لازم است؟
عیار لازم برای C25 را طرح اختلاط آزمایشگاهی تعیین میکند و عدد ثابتی در آییننامه ندارد. نشریهٔ ۵۵ می‌گوید: «طرح اختلاط توسط آزمایشگاه مورد تأیید، تهیه و توسط دستگاه نظارت به پیمانکار ابلاغ میشود.» مبحث نهم فقط کف می‌گذارد؛ برای نمونه C25 در شرایط کربناته شدن XCA2 با پوشش ۳۵ میلی‌متر، دست‌کم ۳۰۰ کیلوگرم مواد سیمانی و نسبت آب به سیمان حداکثر ۰٫۵۵ می‌خواهد.
سیمانی با ردهٔ مقاومتی بالاتر، مثل ۴۲۵ به‌جای ۳۲۵، با عیار کمتر به همان رده می‌رسد. برای همین بنکدار یا کارخانهٔ بتنی که برای C25 عیار ثابتی قول می‌دهد بی‌آنکه نوع سیمان و شن‌وماسه را بداند، از روی عادت حرف می‌زند، نه از روی آزمایش.
چرا عیار بالاتر همیشه بتن بهتری نمی‌سازد؟
چون مقاومت را بیشتر نسبت آب به سیمان تعیین میکند تا مقدار سیمان. بتن عیار ۴۰۰ که با آب زیاد شل شده، از بتن عیار ۳۰۰ با آب کنترل‌شده ضعیف‌تر درمی‌آید؛ برای همین مبحث نهم کنار هر کمینهٔ عیار، سقف نسبت آب به سیمان را هم نوشته است، از ۰٫۳۷ تا ۰٫۶۰.
سیمان بیشتر یعنی گرمای آبگیری بیشتر و جمع‌شدگی بیشتر. در پی‌های حجیم، عیار بی‌دلیل بالا ترک حرارتی می‌سازد، و در کف‌ها ترک‌های جمع‌شدگی. عیار بالا وقتی سود دارد که آب هم پایین نگه داشته شود، که معمولاً یعنی روان‌کننده به‌جای آب اضافه.
فرمول محاسبهٔ عیار بتن: عیار را چطور به کیسهٔ سیمان تبدیل کنیم؟
تعداد کیسهٔ ۵۰ کیلویی هر متر مکعب برابر است با عیار تقسیم بر ۵۰؛ عیار ۳۰۰ شش کیسه، ۳۵۰ هفت کیسه و ۴۰۰ هشت کیسه. برای کل کار، همین عدد در حجم بتن ضرب میشود.
مثال: فونداسیونی ۴۰ متر مکعبی با عیار ۳۵۰ را در نظر بگیر. ۴۰ ضرب در ۳۵۰ میشود ۱۴ هزار کیلوگرم، یعنی ۱۴ تن یا ۲۸۰ کیسه. اگر بتن را سر کار می‌سازی، چند کیسه برای پرت و ته‌ماندهٔ بتونیر کنار بگذار. چهارده تن سیمان حجمی است که مقایسهٔ پاکتی و فله را می‌ارزد؛ نرخ هر دو را در قیمت‌های تفکیکی ببین و کرایهٔ حمل را رویش بگذار. برای حجم‌های دیگر، محاسبه‌گر سیمان همین حساب را با پرت انجام می‌دهد.
در خرید بتن آماده عیار را بنویسیم یا رده را؟
رده را بنویس و نمونه‌گیری را شرط کن. «عیار ۳۵۰» در فاکتور فقط مقدار سیمان را تعهد میکند و اثباتش پس از ریختن بتن تقریباً ناممکن است؛ «C25» را میشود با آزمایش آزمونه‌های ۲۸ روزه سنجید. بیشترین اختلاف میان خریدار و کارخانهٔ بتن آماده همین‌جاست: خریدار عیار خواسته و انتظار مقاومت داشته است.
در قرارداد این‌ها را بیاور: ردهٔ بتن، شرایط محیطی محل (مثلاً تماس با خاک یا آب شور)، حداکثر نسبت آب به سیمان، اسلامپ تحویل، و اینکه چه کسی و چند نمونه می‌گیرد. اگر شرایط محیطی سخت است، کمینهٔ عیار و ردهٔ جدول‌های مبحث نهم را هم به‌عنوان حداقل قرارداد بنویس.
