نشریهٔ ۵۵ (مشخصات فنی عمومی کارهای ساختمانی) دربارهٔ ملات ماسه سیمان صریح است: «ملات ماسه سیمان جمع میشود و در سطوح بزرگ و بندکشی‌ها ترک‌های ریز (مویی) و درشت برمی‌دارد.» پس ترک مویی روی اندود سیمانی عیب ناشناخته‌ای نیست؛ رفتار عادی ملاتی است که درست اجرا یا درست نگهداری نشده. خبر خوب این است که همهٔ عامل‌هایش در دست بنّا و ناظر است.
ترک سیمان کاری مویی است یا از سازه می‌آید؟
ترک مویی و توری‌شکل که فقط در ضخامت اندود است، تقریباً همیشه جمعشدگی ملات است. ترکی که جهت دارد، پهن‌تر است یا از گوشهٔ در و پنجره شروع میشود، احتمالاً از حرکت دیوار یا سازه می‌آید و با اندود تازه درمان نمیشود. نشانه‌ها:
- ترک جمعشدگی؛ نازک، شبکهای و بی‌جهت، معمولاً در روزها و هفته‌های اول پیدا میشود و پس از خشک شدن کامل دیگر پیش نمیرود
- ترک حرکت دیوار؛ مورب یا پلکانی، اغلب از گوشهٔ بازشو یا محل اتصال دیوار به ستون شروع میشود
- ترک نشست؛ پیوسته، گاهی در چند طبقه یا کنار کف، و با گذشت زمان بازتر میشود
نشریهٔ ۵۵ یک نکتهٔ ظریف‌تر هم دارد: هنگام نشست نامتعادل، کار پرسیمان ترک‌های بزرگ‌تری برمی‌دارد، ولی در ملات ضعیف‌تر ترک‌ها در تمام کار پخش می‌شوند و مویی دیده می‌شوند. ترکی را که هر ماه بازتر میشود چند هفته با علامت مداد و تاریخ زیر نظر بگیرید؛ اگر پیش رفت، سراغ مهندس سازه بروید، نه بنّا.
چرا ملات پرسیمان سیمان کاری را بیشتر ترک می‌دهد؟
ملات پرسیمان خمیر سیمان بیشتری دارد و همین خمیر است که هنگام خشک شدن جمع میشود. خیلی از بنّاها برای «محکم‌کاری» نسبت را چرب‌تر می‌گیرند و نتیجه‌اش همان توری ترک روی سطح است. نسبت هر کار و مقدار سیمان هر متر مکعب را در راهنمای ملات ماسه سیمان سیمان‌باز ببینید؛ برای اندود، چرب‌تر از نسبتی که نقشه یا ناظر خواسته لازم نیست.
ماسه هم به اندازهٔ سیمان مهم است. نشریهٔ ۵۵ می‌گوید خاک رس در ماسهٔ ملات دور دانه‌ها دوغابی درست میکند که «سیمان نتواند به خوبی به آن بچسبد». ماسهٔ ریز و خاک‌دار آب بیشتری می‌خواهد و آب بیشتر یعنی جمعشدگی بیشتر؛ ماسهٔ شسته ترک را بی هیچ هزینهٔ اضافه‌ای کم میکند.
روی سطح هم همین قاعده برقرار است. به نوشتهٔ همان نشریه، ماله‌کشی زیاد قسمت نرم ملات را روی سطح جمع میکند و انقباض لایه را بیشتر میکند. پاشیدن پودر سیمان خشک روی کار برای زودتر ماله‌خور شدن هم همین لایهٔ پرسیمان سطحی را می‌سازد.
سیمان کاری را در چند لایه و با چه ضخامتی باید اجرا کرد؟
طبق بند ۱۲-۲-۳ نشریهٔ ۵۵، ضخامت اندود ماسه سیمان دست‌کم ۲٫۵ سانتی‌متر است و نباید در کمتر از سه لایه اجرا شود؛ آستر ۱٫۵ سانتی‌متر، لایهٔ میانی ۱ سانتی‌متر و رویه دست‌کم ۳ میلی‌متر. برای سطح کاملاً صاف، همین عددها سقف ضخامت‌اند، نه کف. بند ۱۲-۲-۵ دلیلش را می‌گوید: «اندودهای ضخیم نباید در یک دست اجرا شوند، در غیر این صورت در اندود ترک ایجاد خواهد شد.»
لایهٔ ضخیم یک‌دست از بیرون خشک میشود و از درون نه؛ همین اختلاف، رویه را می‌کشد و می‌ترکاند. اگر دیوار آن‌قدر ناصاف است که اندود جاهایی چند برابر این ضخامت میشود، آن قسمت‌ها را جدا و پیش از آستر اصلی پر کنید.
بین آستر و رویه چقدر باید صبر کرد؟
رویه فقط روی آستری اجرا میشود که کاملاً سفت شده باشد. نشریهٔ ۵۵ برای اندودهای خارجی می‌گوید: «انقباض قشر میانی باعث بروز ترک در قشر رویه می‌گردد، لذا فاصله زمانی بین اجرای قشرهای میانی و رویه، باید کافی و از ۷ روز کمتر نباشد.» عجلهٔ کارفرما برای تحویل نما، رایج‌ترین دلیل شکستن همین قاعده است.
دو شرط دیگر هم هست. لایهٔ زیرین باید با خراش دادن زبر شود تا لایهٔ بعدی چنگ بیندازد و جدا نشود. و لایهٔ پرمقاومت روی لایهٔ کم‌مقاومت کشیده نشود؛ رویهٔ سیمانی پرمایه روی آستر ضعیف، با اولین حرکت حرارتی از آن جدا میشود.
زیرکار را پیش از سیمان کاری چقدر باید خیس کرد؟
زیرکار باید پیش از هر لایه آب بخورد، ولی هنگام اجرا نمناک باشد نه آب‌دار. آجر و بلوک خشک آب ملات را می‌مکند و ملات پیش از گیرش می‌سوزد. نشریهٔ ۵۵ برای جلوگیری از ترک‌هایی که از جذب آب لایهٔ زیرین می‌آیند، آب‌پاشی زیرسازی یا لایهٔ زیرین را پیش از لایهٔ بعدی لازم میداند و اجرای اندود روی زیرسازی خیلی خشک را مایهٔ جداشدگی لایه‌ها می‌شمارد.
سیمان کاری را چند روز باید آب داد؟
دست‌کم یک هفته. بند ۱۲-۲-۵ نشریهٔ ۵۵ می‌گوید: «آب‌پاشی باید بلافاصله بعد از گرفتن ملات، شروع و اندود سیمانی یک هفته به حالت مرطوب نگهداری شود.» سه روز آب‌پاشی که در خیلی از کارگاه‌ها رسم است، نصف این مدت است.
همان بند خشک کردن اندود در برابر وزش باد، آفتاب مستقیم یا گرمای مصنوعی را منع میکند. در فضای داخلی پنجره‌ها بسته بمانند؛ در نمای بیرونی آب‌پاشی پیوسته یا پوشش نایلون و گونی خیس لازم است. دیوار رو به آفتاب تابستان را صبح زود یا عصر اندود کنید، نه ظهر.
ترک محل اتصال دیوار آجری و ستون را چطور بگیریم؟
با تور سیمی. نشریهٔ ۵۵ برای ترک‌هایی که از ناهمگنی زیرکار می‌آیند، «مانند ترک‌های ایجاد شده در فصل مشترک دیوار آجری و ستون فلزی»، استفاده از تور سیمی را لازم میداند. تور باید از هر دو طرف درز روی زیرکار بنشیند تا تنش را پخش کند.
برای اندود سیمانی روی سطح بتنی نما، همان نشریه شیارهای افقی و قائم به‌شکل شبکهای حدود ۵۰ در ۵۰ سانتی‌متر می‌خواهد و روی بتن کهنه نصب تور سیمی را برای یکپارچگی لازم می‌شمارد. شیار جای ترک را از پیش تعیین میکند و سطح بزرگ را به قطعههای کوچکتر می‌شکند.
کدام عادت‌های کارگاهی سیمان کاری را ترک می‌دهد؟
- افزودن گچ به ملات سیمانی برای زودگیری؛ نشریهٔ ۵۵ می‌گوید چنین ملات و اندودی «پس از مدتی متلاشی میشود»
- شمشه‌گیری اندود سیمانی با گچ؛ به نوشتهٔ همان نشریه گچ و سیمان، به‌ویژه با رطوبت، با هم ترکیب می‌شوند و از هم می‌پاشند
- مصرف دوبارهٔ ملات مانده؛ نشریه سهم ضایعات ملات در ملات تازه را حداکثر ۱۰ درصد میداند
- ماسه با املاح دریایی؛ هم توری فلزی را زنگ می‌زند و هم روی نما لک و شوره می‌اندازد
- کشیدن رویه روی آستری که هنوز سفت نشده، یا سه لایه در یک روز
برای سیمان کاری کدام سیمان مناسب‌تر است؟
برای اندود در شرایط عادی سیمان پرتلند نوع ۱ یا سیمان بنایی کافی است و سیمان پرمقاومت گران لازم نیست. جدول ۲-۷-۲-۷ نشریهٔ ۵۵ نوع ۱ را برای «ملات‌ها و اندودها» آورده، سیمان بنایی را برای «کارهای بنایی، ملات‌ها و اندودها در شرایط عادی»، و برای اندودکاری در هوای گرم سیمان نوع ۲ یا سیمان پوزولانی و سرباره‌ای با ۱۵ تا ۲۵ درصد پوزولان یا سرباره را. سیمان سفید و رنگی هم برای ملات و اندود تزئینی است.
در عمل، سیمان بنایی کمیاب است. در معاملات بورس کالا از ۲۸ شهریور تا ۱۱ مهر ۱۴۰۵ فقط دو کارخانه سیمان بنایی فروختند، در برابر ۱۸ کارخانه که سیمان پوزولانی عرضه کردند. نرخ هر کدام را پیش از خرید در قیمت‌های تفکیکی ببینید. سیمان پوزولانی کندتر می‌گیرد، پس همان یک هفته آب‌دادن برایش جدی‌تر است.
سیمان کاری ترک‌خورده را کجا باید تراشید و دوباره کار کرد؟
هر جا که با ضربهٔ چکش چوبی صدای توخالی می‌دهد. نشریهٔ ۵۵ می‌گوید قسمت طبله‌کرده و جداشده‌ای که با صدای توخالی شناخته میشود، «باید برداشته شود». ترک مویی پایداری که صدای توخالی ندارد عیب ظاهری است و با لایهٔ رویه یا رنگ پوشانده میشود؛ ولی همان نشریه رنگآمیزی اندود سیمانی را فقط وقتی مجاز میداند که سطح کاملاً خشک شده باشد، چون رطوبت ماندهٔ سیمان با رنگ واکنش می‌دهد.
