تقریباً همهٔ کارخانه‌های فعال سیمان در بورس کالا می‌فروشند. در بایگانی معاملات سیمان‌باز، از ۱۴ شهریور تا ۱۱ مهر ۱۴۰۵ (۲۱ روز معاملاتی) ۷۳ تولیدکننده دست‌کم یک معاملهٔ سیمان داشتند و روی‌هم حدود ۴٫۹ میلیون تن فروختند. از فهرست ۷۷ کارخانهای که انجمن صنفی کارفرمایان صنعت سیمان منتشر کرده، ۷۲ تا در همین چهار هفته معامله داشتند؛ تولیدکنندهٔ هفتاد و سوم، سیمان سفید فرداد ساوه، در آن فهرست نیست؛ بورس کالا ۲۳ تیر ۱۴۰۵ «پذیرش کالای سیمان، تولید شرکت کارآفرینان سیمان سفید فرداد ساوه در بازار اصلی» را اعلام کرده است. پس پرسش درست این نیست که چرا بخش بزرگی از کارخانه‌ها بیرون از بورس‌اند، بلکه این است که آن چند کارخانهٔ غایب چه وضعی دارند و برای خریدار چه فرقی می‌کند.
عرضهٔ سیمان در بورس کالا اجباری است؟
برای فروش داخلی، بله. اسدالله کشاورز، معاون امور معادن و صنایع معدنی وزارت صمت، ۹ شهریور ۱۴۰۰ در بخشنامه‌ای به سازمان‌های صمت استان‌ها نوشت: «با عنایت به تصمیمات متخذه جهت عرضه سیمان در بورس کالا و ممنوعیت هرگونه خرید و عرضه خارج از بورس کالا…»، و دربارهٔ کارخانه‌ها: «کلیه واحدهای تولیدکننده سیمان که تاکنون موفق به اخذ کدبورسی نشده‌اند، می‌بایست ظرف مدت دو هفته از تاریخ ابلاغ این نامه، در بورس کالا ثبت نام و نسبت به عرضه محصولات خود در بورس کالا اقدام کنند.» (متن کامل بخشنامه را خبرگزاری مهر منتشر کرد؛ نسخهٔ اصلی در سایت وزارت صمت در دسترس نبود.) از همان زمان سیمان کارخانه با نماد، قیمت پایه و حراج روزانه فروخته می‌شود. به نقل از اقتصاد آنلاین، صادرات هم پس از مصوبهٔ هیئت وزیران در ۱۴۰۴ به رینگ صادراتی بورس بسته شد و بی گواهی بورس انجام نمی‌شود.
همین قاعده است که بایگانی را این‌قدر پُر می‌کند: در دوازده ماهِ تا ۱۱ مهر ۱۴۰۵ حدود ۵۹٫۳ میلیون تن سیمان در بورس کالا معامله شد. هیچ کارخانهای سهم بزرگی از این بازار ندارد؛ در چهار هفتهٔ اخیر بزرگ‌ترین فروشنده، سیمان آبیک، ۴٫۵ درصد تناژ را داشت و ده تولیدکنندهٔ اول روی‌هم ۳۵ درصد.
خریدار چطور وارد بورس می‌شود و چه هزینه‌ای دارد؟
همان بخشنامه خریداران مجاز را فهرست کرد: واحدهای سیمان‌بر دارای پروانهٔ بهره‌برداری، مثل بتن‌ساز و موزاییک‌ساز، با معرفی‌نامهٔ سازمان صمت استان؛ پروژه‌های ملی و عمرانی با معرفی‌نامهٔ معاون عمرانی استان و انبوه‌سازان با معرفی‌نامهٔ اداره کل راه و شهرسازی؛ و برای مصارف عمومی «عاملین فروش سیمان» که «مالک یک واحد صنفی دارای جواز معتبر مصالح فروشی» با «دفتر و انبار مناسب» باشند، شرکت‌های تعاونی مصالح‌فروشان و اشخاص دارای پروانهٔ ساختمانی. همهٔ این‌ها باید در بورس کالا ثبت‌نام و کد بورسی بگیرند.
خرید هم بی پیش‌دریافت نیست. ابلاغیهٔ بورس کالا به کارگزاران، ۳۰ اردیبهشت ۱۴۰۵، می‌گوید: «از روز یکشنبه مورخ ۱۴۰۵/۰۳/۰۳ میزان پیش دریافت خرید محصول سیمان در شرکت بورس کالای ایران تا اطلاع ثانوی، ۳۰ درصد می‌باشد.» همین پیش‌دریافت، کد بورسی و کارگزار است که خرید مستقیم را برای مقدار کم کارگاهی بی‌صرفه می‌کند و بنکدار را میان کارخانه و کارگاه می‌نشاند.
کدام کارخانه‌ها در بورس معامله نداشتند؟
از ۷۷ کارخانهٔ فهرست انجمن، پنج کارخانه در چهار هفتهٔ تا ۱۱ مهر ۱۴۰۵ هیچ معامله‌ای ثبت نکردند و وضعشان یکی نیست:
- مهر ماکو، مجد خواف و سنگسر: در بایگانی بورس از مهر ۱۴۰۲ تا مهر ۱۴۰۵ حتی یک عرضه هم ندارند. دربارهٔ مجد خواف، بورس ۲ تیر ۱۴۰۵ «پذیرش کالای سیمان به مقدار ۵۰,۰۰۰ تن، تولید شرکت سیمان مجد خواف، عرضه کننده بازرگانی نجیب عارف هرات» را اعلام کرد؛ پذیرش یعنی اجازهٔ عرضه است، و عرضه‌ای از آن در جدول آمار ما نیست
- سیمان آباده: تا اردیبهشت ۱۴۰۳ عرضه داشت ولی در این سه سال هیچ محموله‌ای از آن فروش نرفت
- سیمان سفید بنوید: آخرین معامله‌اش ۵ خرداد ۱۴۰۵ بود؛ سیمان سفید بازار کوچکی دارد و عرضه‌اش پراکنده است
بورس کالا دلیل غیبت یک کارخانه را اعلام نمیکند. توقف تولید، تعمیرات طولانی، فروش کل محصول به صادرات یا مصرف داخلی گروه مالک، همه می‌توانند پشت این غیبت باشند؛ تا منبع رسمی دلیل را نگفته، نمی‌شود یکی را حدس زد. آنچه از داده پیداست این است که کیسه‌ای با نام این سه کارخانه در سه سال گذشته از تالار بورس بیرون نیامده است.
سیمانِ کارخانهٔ بی معامله در بازار از کجا می‌آید؟
اگر فروشنده‌ای سیمان تازه با نام کارخانهای می‌فروشد که ماه‌ها در بورس معامله نداشته، دو احتمال را بسنجید: بار از موجودی قدیمی انبار است، یا کیسه‌ای با نام آن کارخانه پر شده است. تاریخ تولید روی کیسه و شمارهٔ پروانهٔ استاندارد همین جا به کار می‌آید؛ کیسه‌ای که تاریخ تولیدش به ماه‌های بی معاملهٔ همان کارخانه می‌خورد، جای پرسش دارد. نشانی‌های استعلام پروانه در راهنمای اصالت پروانهٔ استاندارد آمده است.
حضور در بورس برای قیمتی که خریدار می‌دهد چه معنایی دارد؟
نرخ بورس قیمت درب کارخانه است، نه قیمت پای کار. خریداری که خودش کد بورسی ندارد، از بنکدار یا مصالح‌فروشی می‌خرد و کرایهٔ حمل، تخلیه و سود فروشنده روی همان نرخ می‌آید. فایدهٔ بورس برای او شفافیت است: نرخ آخرین معاملهٔ هر کارخانه هر روز معلوم است و فاصلهٔ قیمت فروشنده با درب کارخانه را می‌شود سنجید. در چهار هفتهٔ اخیر ۴۸ درصد تناژ معامله‌شده پاکتی و ۵۱٫۵ درصد فله بود، پس برای هر دو شکل خرید نرخ مرجع هست.
- پیش از خرید، نرخ آخرین معاملهٔ همان کارخانه را در جدول قیمت سیمان‌باز ببینید
- فاصلهٔ قیمت فروشنده با نرخ درب کارخانه را جدا از کرایهٔ حمل حساب کنید
- برای کارخانهای که چند هفته معامله ندارد، تاریخ تولید کیسه را وارسی کنید
- خرید مستقیم از بورس کد بورسی و کارگزار می‌خواهد و برای مقدار کم کارگاهی صرفه ندارد
