معاملهٔ سلف سیمان در بورس کالا یعنی چه؟
معاملهٔ سلف سیمان یعنی خریدار امروز پول را می‌دهد و کارخانه متعهد می‌شود سیمان را در تاریخی مشخص در آینده تحویل دهد. آموزش کارگزاری مفید تعریف را این‌طور آورده است: «در معاملات سلف، خریدار مبلغ معامله را در زمان معامله پرداخت می‌کند، اما فروشنده مطابق تعهدش در زمان معامله، کالا را در آینده تحویل می‌دهد». در معاملهٔ نقدی، پول و کالا تقریباً هم‌زمان جابه‌جا می‌شوند.
در آمار معاملات فیزیکی بورس کالا، تاریخ تحویل هر معامله ثبت می‌شود. در معاملات سیمان از مهر ۱۴۰۲ تا مهر ۱۴۰۵، میانهٔ فاصلهٔ معامله تا تحویل در خرید نقدی ۴ روز بود و در بیشتر معامله‌ها بین ۲ تا ۶ روز؛ در سلف، میانه حدود ۲۹ روز و در بیشتر معامله‌ها بین ۲۳ تا ۳۰ روز. محل تحویل در هر دو «انبار کارخانه» است؛ پس کرایهٔ حمل در هر دو جداست.
نرخ سلف سیمان از نقدی ارزان‌تر است؟
نه به‌طور معمول. در ۲۳۰ معاملهٔ سلف سیمان در بورس کالا از ۱۴۰۲ تا ۱۴۰۵ که در هفتهٔ پیش یا پس از آن معاملهٔ نقدی همان کالا، همان کارخانه و همان بسته‌بندی هم ثبت شده بود، میانهٔ اختلاف نرخ صفر درصد بود. فقط ۸۸ مورد از ۲۳۰ ارزان‌تر از نقدی بسته شده بودند؛ یک‌دهم معامله‌ها ۱۹ درصد یا بیشتر ارزان‌تر بودند و یک‌دهم دیگر ۴ درصد یا بیشتر گران‌تر.
پس این باور بازار که «سلف همیشه چند درصد تخفیف دارد» با آمار نمی‌خواند. تخفیف بزرگ هست، ولی گاه‌به‌گاه و برای کارخانه‌ای که در همان روز به نقدینگی نیاز داشته؛ بیشتر وقت‌ها نرخ سلف همان نرخ نقدی روز است و فقط تحویل دیرتر است.
یک خرید سلف واقعی چقدر صرفه داشت؟
یک نمونهٔ واقعی از بورس کالا، با تبدیل نرخ به تومان برای هر پاکت ۵۰ کیلویی سیمان پرتلند نوع ۲ ردهٔ ۳۲.۵ کارخانهٔ سیمان دورود:
- ۲۹ شهریور ۱۴۰۵، سلف با تحویل ۲۷ مهر: هر پاکت حدود ۱۸۴٬۹۰۰ تومان
- ۵ مهر ۱۴۰۵، نقدی با تحویل ۸ مهر: هر پاکت حدود ۱۹۱٬۴۰۰ تومان
- برای ۴۰۰۰ پاکت یعنی ۲۰۰ تن: سلف حدود ۷۳۹ میلیون و ۷۰۰ هزار تومان، نقدی حدود ۷۶۵ میلیون و ۵۰۰ هزار تومان
- تفاوت حدود ۲۵ میلیون و ۸۰۰ هزار تومان، یعنی ۳.۴ درصد، به بهای اینکه بار ۱۹ روز دیرتر از خریدار نقدی تحویل شود
این نمونه از معامله‌های خوب سلف است، نه میانهٔ آن‌ها. همین کارخانه در ۲۲ شهریور فله را هم سلف عرضه کرد، تنی حدود ۲ میلیون و ۴۹۵ هزار تومان با تحویل ۲۰ مهر، در حالی که فلهٔ نقدی ۲۹ شهریور تنی حدود ۲ میلیون و ۶۳۶ هزار تومان معامله شد. حساب درست این است که صرفه را با نرخ نقدی روزی که واقعاً به سیمان نیاز دارید مقایسه کنید، که امروز معلوم نیست.
سلف چه سهمی از معاملات سیمان بورس دارد؟
سلف سهم کوچکی دارد و رو به کاهش است. از حجم سیمان معامله‌شده در بورس کالا، سهم سلف در ۱۴۰۳ حدود ۱.۱ درصد بود، در ۱۴۰۴ حدود ۰.۵ درصد و از آغاز ۱۴۰۵ تا ۱۱ مهر حدود ۰.۱ درصد؛ بیش از ۹۸ درصد بازار نقدی است. اوج سلف در تیر و مرداد ۱۴۰۳ بود، با بیش از ۱۳۰ هزار تن در هر ماه.
همهٔ کارخانه‌ها هم سلف عرضه نمی‌کنند. بیشترین معاملهٔ سلف سیمان در این سه سال مال سیمان دورود، دشتستان، منددشتی، عمران انارک و استهبان بوده است. یعنی اگر کارخانهٔ نزدیک کارگاه شما اهل سلف نیست، سلف کارخانهٔ دور با «کرایهٔ حمل» بیشتر، ممکن است صرفه‌اش را از دست بدهد.
چرا کارخانه سیمان را سلف می‌فروشد؟
کارخانه سلف می‌فروشد چون پول را زودتر می‌گیرد؛ سلف در اصل ابزار تأمین مالی فروشنده است، نه تخفیف به خریدار. کارخانه‌ای که مثلاً برای تعمیرات سالانه پول نقد لازم دارد، بخشی از تولید ماه بعد را پیش‌فروش می‌کند و اگر نقدینگی برایش فوری باشد، نرخ را پایین‌تر می‌گذارد؛ همان یک‌دهم معامله‌هایی که تخفیف بزرگ داشتند.
ریسک خرید سلف و خرید نقدی چیست؟
ریسک سلف این است که پول یک ماه زودتر خوابیده و نرخ قفل شده است؛ اگر بازار در همان چهار هفته افت کند، خریدار سلف گران‌تر خریده و راه برگشت ندارد. اگر کارگاه هم عقب بیفتد، باری که سر موعد از انبار کارخانه بیرون نیاید باید جایی انبار شود، و سیمان پاکتی در انبار مرطوب خراب می‌شود.
ریسک نقدی برعکس است: خریدار نقدی سپری در برابر جهش نرخ ندارد. فصل محدودیت گاز زمستانی و اوج ساخت‌وساز بهار و تابستان، دو زمانی است که خرید نقدی دیرهنگام ممکن است گران‌تر تمام شود؛ برای همین بعضی پیمانکاران بخشی از نیاز چندماههٔ خود را سلف و بقیه را نقدی می‌خرند.
کی سلف بخریم و کی نقدی؟
- تاریخ مصرف دقیق و دست‌کم یک ماه بعد است و کد معاملاتی بورس کالا دارید: اطلاعیهٔ عرضه‌های سلف را دنبال کنید و فقط وقتی بخرید که نرخش از نقدی همان هفته پایین‌تر است
- هنوز در مرحلهٔ گودبرداری یا پی هستید و تاریخ بتن‌ریزی معلوم نیست: نقدی، نزدیک زمان مصرف
- انبار خشک برای پاکت ندارید: نقدی یا سلف با موعدی که دقیقاً با روز بتن‌ریزی بخواند
- کارخانهٔ نزدیک شما سلف عرضه نمی‌کند: کرایهٔ کارخانهٔ دورتر را به نرخ سلفش اضافه کنید و بعد مقایسه کنید
- حجم خریدتان در حد چند خاور است: هیچ‌کدام؛ از بنکدار بخرید و نرخ درب کارخانه را مبنای چانه‌زدن بگذارید
نرخ نقدی هر کارخانه را در «قیمت‌های تفکیکی» ببینید تا وقتی اطلاعیهٔ سلف می‌آید بدانید با چه عددی مقایسه کنید. شرایط هر عرضه، از جمله حداقل مقدار و تاریخ تحویل، در اطلاعیهٔ همان عرضه نوشته می‌شود؛ پیش از واریز پول، آن را با کارگزارتان بخوانید.
