تیپ ۳ در کتاب‌های بتن کنار تیپ ۱ و ۲ و ۵ می‌آید و در فروشگاه‌های اینترنتی صفحهٔ «خرید سیمان تیپ ۳» هم دارد، ولی خریدار وقتی سراغش می‌رود معمولاً دست خالی برمی‌گردد. دلیلش هم فنی است و هم بازاری، و راه‌حلش هم در همین بازار هست.
سیمان تیپ ۳ چیست و چه فرقی با تیپ ۱ و ۲ دارد؟
سیمان تیپ ۳ سیمان پرتلندی است که برای مقاومت زودهنگام بالا ساخته میشود؛ استاندارد آمریکایی ASTM C150 کاربردش را در یک جمله گفته: «For use when high early strength is desired»، یعنی برای وقتی که مقاومت زودهنگام بالا مطلوب است. مبحث نهم مقررات ملی ساختمان نامش را «سیمان زود سخت‌شونده (پرتلند نوع سه)» گذاشته است.
فرقش با تیپ‌های دیگر در جدول‌های ۹-۱۰-۱ تا ۹-۱۰-۳ مبحث نهم (ویرایش ۱۳۹۲) پیداست؛ نرمی آسیاب، یعنی سطح مخصوص بلین، باید دست‌کم ۳۲۰۰ سانتی‌متر مربع بر گرم باشد در برابر ۲۸۰۰ برای تیپ‌های دیگر، و آلومینات سه‌کلسیمی تا ۱۵ درصد مجاز است در برابر ۸ درصد برای تیپ ۲. همین دو ویژگی، سیمان را زودتر به مقاومت می‌رساند.
سیمان تیپ ۳ زودگیر است یا زودسختشونده؟
سیمان تیپ ۳ زودسختشونده است، نه زودگیر. جدول ۹-۱۰-۲ مبحث نهم (ویرایش ۱۳۹۲) برای هر پنج تیپ سیمان پرتلند همان شرط زمان گیرش را گذاشته؛ گیرش اولیه دست‌کم ۴۵ دقیقه و گیرش نهایی حداکثر ۶ ساعت. یعنی بنّا با تیپ ۳ به اندازهٔ تیپ ۲ برای ریختن و پرداخت وقت دارد؛ فرق در روزهای بعد است که بتن زودتر به مقاومت می‌رسد.
در بازار کلمهٔ «زودگیر» را برای هر دو به کار می‌برند و همین اشتباه دردسر می‌سازد. کسی که دنبال ملات یا پودری است که در چند دقیقه بگیرد، مثلاً برای بستن نشتی آب، تیپ ۳ لازم ندارد؛ آن کار محصول دیگری است، مثل گروت یا ملات‌های آماده با سیمان ویژه.
مقاومت سیمان تیپ ۳ در روزهای اول چقدر بیشتر است؟
طبق جدول ۹-۱۰-۳ مبحث نهم (ویرایش ۱۳۹۲)، سیمان تیپ ۳ باید در یک روز دست‌کم ۱۲٫۵ و در سه روز دست‌کم ۲۴ مگاپاسکال مقاومت فشاری بدهد. برای مقایسه، همان جدول از تیپ ۲ در سه روز فقط ۱۰ مگاپاسکال می‌خواهد؛ یعنی کمینهٔ سه‌روزهٔ تیپ ۳ بیش از دو برابر تیپ ۲ است.
- تیپ ۳؛ یک‌روزه ۱۲٫۵ و سه‌روزه ۲۴ مگاپاسکال
- تیپ ۱-۵۲۵؛ دوروزه ۲۰ و ۲۸ روزه ۵۲٫۵ مگاپاسکال
- تیپ ۱-۴۲۵؛ دوروزه ۱۰ و ۲۸ روزه ۴۲٫۵ مگاپاسکال
- تیپ ۲؛ سه‌روزه ۱۰، هفت‌روزه ۱۷٫۵ و ۲۸ روزه ۳۱٫۵ مگاپاسکال
این‌ها کمینه‌های استاندارد روی ملات آزمایشگاهی است، نه مقاومت بتن کارگاه. بتن کارگاه به عیار، نسبت آب به سیمان و دما هم بستگی دارد؛ ولی ترتیب سرعت مقاومت‌گیری سیمان‌ها همین است.
چرا سیمان تیپ ۳ در بورس کالا عرضه نمیشود؟
سیمان تیپ ۳ در بازار رسمی ایران عملاً عرضه نمیشود؛ در همهٔ معاملات فیزیکی سیمان بورس کالا از ۱۲ مهر ۱۴۰۲ تا ۱۱ مهر ۱۴۰۵ حتی یک کالای تیپ ۳ معامله نشد. در همین سه سال، تیپ ۱-۵۲۵ که نزدیکترین کالا به آن است، از ۵ کارخانه فروش رفت.
دلیل بازاری روشن است. ساخت‌وساز ایران بیشتر بتن درجا با تیپ ۲ است و تقاضای تیپ ۳ به پیش‌ساخته و کار فوری محدود میشود. تیپ ۳ نرم‌تر آسیاب میشود، یعنی آسیاب سیمان برای هر تن زمان و برق بیشتری می‌گذارد؛ آن هم در صنعتی که در تابستان با محدودیت برق کار میکند. کارخانه همان ظرفیت آسیاب را برای تیپ ۲ پرفروش یا ۱-۵۲۵ به کار می‌برد که مشتری ثابت دارد.
به‌جای سیمان تیپ ۳ از کدام سیمان استفاده کنیم؟
نزدیکترین جایگزین سیمان تیپ ۳ در بازار ایران تیپ ۱-۵۲۵ است که طبق مبحث نهم باید در دو روز به ۲۰ مگاپاسکال برسد. در سه سال گذشته، این سیمان را در بورس کالا مارگون، مدلل (سامان غرب)، فارس نو، بجنورد و خاکستری نی‌ریز عرضه کرده‌اند و سهم اصلی با مارگون بوده است. نرخ روز هر کدام را در قیمتهای تفکیکی ببینید و فاصلهٔ کارخانه‌های سیمان تا کارگاه را هم حساب کنید.
اگر ۱-۵۲۵ در دسترس نیست، ۱-۴۲۵ با نسبت آب به سیمان پایین‌تر و روان‌کنندهٔ کاهندهٔ آب گزینهٔ بعدی است. افزودنی تسریع‌کننده هم کمک میکند، به شرطی که برای بتن مسلح بدون کلرید باشد؛ مبحث نهم سقف یون کلرید بتن سخت‌شده را برای حفاظت میلگرد در برابر خوردگی محدود کرده است. طرح هر کدام را آزمایشگاه بتن با مصالح خودتان تأیید کند.
کدام پروژه‌ها واقعاً به سیمان تیپ ۳ نیاز دارند؟
تیپ ۳ یا جایگزینش جایی می‌ارزد که هر روز زودتر رسیدن به مقاومت پول یا ایمنی است. سه نمونهٔ رایج این‌هاست:
- قطعهٔ پیش‌ساخته، مثل جدول، دال پیش‌ساخته و لوله، که قالب باید هر روز آزاد شود
- بتنریزی در هوای سرد، که مبحث نهم (ویرایش ۱۳۹۲، بند ۹-۸-۴-۳) استفاده از سیمان زودسختشونده را به جای سیمان معمولی مجاز دانسته است
- تعمیر فوری کف کارخانه، باند یا راه، که ترافیک باید زود برگردد
برای اسکلت و سقف ساختمان مسکونی معمولی، تیپ ۲ با عمل‌آوری درست همان مقاومت ۲۸ روزه را با هزینهٔ کمتر می‌دهد. تیپ ۳ برای بتن حجیم و خاک سولفاتی هم مناسب نیست؛ گرمای اولیهٔ بیشتر خطر ترک حرارتی دارد و آلومینات سه‌کلسیمی بالاتر، مقاومت در برابر سولفات را کم میکند. برای مقایسهٔ همهٔ گزینه‌ها مطلب انواع سیمان را ببینید.
پیش از سفارش سیمان زودسختشونده چه چیزهایی را بپرسیم؟
- پروژه واقعاً مقاومت زودهنگام می‌خواهد یا فقط عجله دارد؛ چند روز عمل‌آوری بیشتر با تیپ ۲ ارزان‌تر است
- روی پاکت یا بارنامه تیپ و ردهٔ مقاومتی نوشته شده؛ «زودگیر» نوشتهٔ فروشنده جای برچسب استاندارد را نمی‌گیرد
- گواهی آزمون مقاومت دو یا سه‌روزهٔ همان محموله از کارخانه گرفته شده
- حداقل تناژ و زمان تحویل کارخانه با برنامهٔ قالب‌برداری می‌خواند
- کرایهٔ حمل از کارخانهٔ دور، اختلاف نرخ را نخورده است
