سیمانی که در کیسه می‌خرید، یا پرتلند خالص است یا پرتلندی که بخشی از کلینکرش را پوزولان، سرباره یا سنگ آهک گرفته. نوع سیمان را همین ترکیب تعیین می‌کند، و کاربرد هر کدام از همین‌جا جدا میشود؛ گران‌تر بودن به‌تنهایی یعنی بهتر بودن برای کار شما نیست.
انواع سیمان در ایران با کدام استاندارد دسته‌بندی می‌شوند؟
انواع سیمان در ایران با دو استاندارد ملی دسته‌بندی می‌شوند. سیمان پرتلند با استاندارد ملی ۳۸۹ که سازمان ملی استاندارد ایران آخرین بار در ۱۴۰۴ بازنگری کرده؛ و سیمان‌های آمیخته با استاندارد ملی ۱۷۵۱۸-۱ «سیمان‌های هیدرولیکی آمیخته» که در ۱۴۰۵ تصویب شد. در سامانهٔ سازمان ملی استاندارد، تاریخچهٔ همین استاندارد آمیخته استانداردهای جداگانهٔ پیشین سیمان پوزولانی، پرتلند آهکی، سربارهای و مرکب را دربرمی‌گیرد.
مبحث نهم مقررات ملی ساختمان (ویرایش ۱۳۹۲) پرتلند را پنج نوع می‌داند: نوع ۱ معمولی، نوع ۲ اصلاحشده، نوع ۳ زودسخت‌شونده، نوع ۴ با حرارت‌زایی کم و نوع ۵ مقاوم در برابر سولفات. همان مبحث سیمان سفید، رنگی، پوزولانی، سربارهای و بنایی را هم جدا تعریف می‌کند.
تفاوت تیپ‌های سیمان پرتلند در کاربرد چیست؟
تیپ‌های پرتلند در مقاومت اولیه، گرمای آبگیری و ایستادگی در برابر سولفات با هم فرق دارند. جدول ۲-۷-۲-۷ نشریهٔ ۵۵ (مشخصات فنی عمومی کارهای ساختمانی) کاربرد هر کدام را این‌طور آورده است:
- نوع ۱؛ کارهای معمولی و عمومی، از اسکلت بتن‌آرمه و پل تا ملات و اندود و پی‌هایی که در معرض سولفات نیستند
- نوع ۲؛ کارهای حجیم، کارهایی که در معرض حملهٔ ضعیف سولفات‌اند، و بتن‌ریزی و اندودکاری در هوای گرم
- نوع ۳؛ بتن با مقاومت زودرس، قالب‌برداری زودتر از موعد، و بتن‌ریزی، بنایی و اندودکاری در هوای سرد
- نوع ۴؛ بتن‌ریزی در هوای گرم و بتن حجیمی که در معرض سولفات نیست
- نوع ۵؛ مقابله با سولفات قوی
انجمن سیمان آمریکا هم هشدار می‌دهد که نوع سیمان به‌تنهایی کافی نیست: «حتی بتنی که با سیمان بسیار مقاوم در برابر سولفات ساخته شده، اگر نسبت آب به مواد سیمانی بالایی داشته باشد، در برابر سولفات شدید تاب نمی‌آورد.» یعنی تیپ ۵ با آب زیاد، همان بتن ضعیف است.
عددهای ۳۲۵، ۴۲۵ و ۵۲۵ روی کیسهٔ سیمان یعنی چه؟
این عددها ردهٔ مقاومتی سیمان‌اند، نه تیپ آن. ۴۲۵ یعنی ملات استاندارد ساخته‌شده با آن سیمان در ۲۸ روز دست‌کم به ۴۲٫۵ مگاپاسکال می‌رسد؛ عدد روی کیسه همان مگاپاسکال است که ده برابر نوشته شده. مبحث نهم نوع ۱ را خود به سه ردهٔ ۱-۳۲۵، ۱-۴۲۵ و ۱-۵۲۵ تقسیم می‌کند. در بورس کالا هم «تیپ ۲-۳۲۵» جدا از «تیپ ۲» عرضه میشود؛ همان تیپ با ردهٔ پایین‌تر.
بنّا معمولاً فقط «تیپ ۲» می‌گوید. برای ملات و اندود ردهٔ پایین‌تر کافی است؛ برای بتن سازه‌ای رده را از نقشه یا ناظر بپرسید و روی کیسه وارسی کنید.
سیمان پوزولانی، سربارهای، مرکب و پرتلند آهکی چه فرقی دارند؟
هر چهار سیمان آمیخته‌اند و فرقشان در ماده‌ای است که جای بخشی از کلینکر را گرفته. پوزولانی با پوزولان طبیعی، سربارهای با سربارهٔ کورهٔ آهن‌گدازی، پرتلند آهکی با سنگ آهک، و مرکب با ترکیبی از این‌ها ساخته میشود. مبحث نهم دربارهٔ سربارهای می‌گوید: «بتن ساخته شده با آن، نفوذپذیری کمتر و دوام بیشتری دارد» و دیرگیرتر است و گرمای آبگیری کمتری دارد.
نشریهٔ ۵۵ سیمان پوزولانی و سربارهای با ۱۵ تا ۲۵ درصد پوزولان یا سرباره را هم‌ردیف نوع ۲ آورده؛ با پوزولان یا سربارهٔ بیشتر، برای هوای گرم و بتن حجیم؛ و با بیش از ۵۰ درصد سرباره یا ۴۰ درصد پوزولان، برای سولفات قوی همراه با یون کلر و بتن کم‌نفوذ. بهای همهٔ این مزیت‌ها کندی کسب مقاومت است، پس عمل‌آوری کوتاه سودشان را از بین می‌برد.
سیمان سفید و سیمان بنایی برای چه کاری‌اند؟
سیمان سفید برای کار تزئینی است و سیمان بنایی برای ملات و اندود؛ هیچ‌کدام برای بتن سازه‌ای خریده نمی‌شوند. نشریهٔ ۵۵ سیمان سفید و رنگی را برای «ملات‌ها و اندودهای سیمانی تزئینی» و بتن نمایان آورده است. مبحث نهم دربارهٔ سیمان بنایی صریح است: «استفاده از این نوع سیمان در بتن و بتن آرمه مجاز نیست» و فقط در کار بنایی، ملات و مانند آن به کار می‌رود.
در بازار ایران واقعاً کدام انواع سیمان معامله می‌شوند؟
فهرست استاندارد بلندتر از بازار است. در معاملات بورس کالا از ۲۸ شهریور تا ۱۱ مهر ۱۴۰۵ حدود ۲ میلیون و ۵۷۰ هزار تن سیمان از ۷۲ کارخانه معامله شد و سهم هر نوع از این تناژ چنین بود:
- تیپ ۲ جز ردهٔ ۳۲۵؛ حدود ۵۳ درصد، از ۵۰ کارخانه
- تیپ ۲-۳۲۵؛ حدود ۱۶ درصد، از ۲۲ کارخانه
- تیپ ۱-۴۲۵؛ حدود ۱۰ درصد، از ۱۹ کارخانه
- سیمان مرکب؛ حدود ۵ درصد، از ۱۹ کارخانه
- سیمان پوزولانی؛ حدود ۴ درصد، از ۱۸ کارخانه
- تیپ ۵ با همهٔ رده‌ها؛ کمتر از ۴ درصد
- سیمان سفید، پرتلند آهکی و سربارهای؛ هر کدام کمتر از ۱٫۵ درصد، و سربارهای فقط از ۳ کارخانه
- سیمان بنایی؛ ۱٬۴۰۰ تن از ۲ کارخانه
تیپ ۳ و تیپ ۴ در همین دو هفته هیچ معاملهای نداشتند. پس اگر طرح اختلاط یا مشخصات فنی روی سیمان سربارهای یا تیپ ۵ حساب کرده، پیش از قطعی شدن، موجودی منطقه را در قیمت‌های تفکیکی و فهرست کارخانههای سیمان پیدا کنید؛ کرایهٔ حمل از کارخانهٔ دور ممکن است حساب را عوض کند.
اختلاف قیمت انواع سیمان چقدر است؟
میان سیمان‌های خاکستری کمتر از آن است که بیشتر خریداران فکر می‌کنند. در همان دو هفتهٔ بورس کالا، میانهٔ نرخ پاکت ۵۰ کیلویی از حدود ۱۸۹ هزار تومان برای پوزولانی و پرتلند آهکی تا حدود ۲۲۱ هزار تومان برای تیپ ۱-۴۲۵ بود؛ فاصله‌ای حدود ۱۷ درصد. تیپ ۲ حدود ۲۰۶ هزار و تیپ ۵ حدود ۲۰۹ هزار تومان معامله شد. سیمان سفید جداست؛ میانهٔ پاکت ۵۰ کیلویی‌اش حدود ۱٫۸ برابر تیپ ۲ بود.
این عددها زود کهنه می‌شوند و نرخ امروز را در قیمت روز سیمان ببینید. نکتهٔ ماندگارشان این است که انتخاب تیپ میان سیمان‌های خاکستری بیشتر مسئلهٔ درست بودن است تا بودجه؛ اختلافی که پای کار واقعاً اثر دارد، کرایه از کارخانهٔ دور است.
برای فونداسیون، اسکلت، ملات و نما کدام سیمان را بخریم؟
- فونداسیون و اسکلت ساختمان معمولی شهری؛ تیپ ۲، با رده‌ای که نقشه یا ناظر خواسته
- فونداسیون در خاک یا آب سولفاته؛ تیپ ۵ یا سیمان آمیختهٔ مناسب، بر پایهٔ ردهٔ سولفات در گزارش مکانیک خاک
- بتن حجیم و پی‌های ضخیم؛ تیپ ۲، پوزولانی یا سربارهای، برای گرمای آبگیری کمتر
- بتن‌ریزی در هوای سرد یا قالب‌برداری زودهنگام؛ تیپ ۱-۴۲۵ یا ۱-۵۲۵، چون تیپ ۳ در بازار نیست
- ملات دیوارچینی و اندود؛ تیپ ۲-۳۲۵، پوزولانی یا سیمان بنایی
- نما، بندکشی و کار تزئینی؛ سیمان سفید
برای هر کدام، تعداد پاکت را با محاسبه‌گر سیمان از روی حجم کار و عیار دربیاورید تا نوع درست را به مقدار درست بخرید.
نوع سیمان را از روی کیسه چطور بفهمیم؟
از برچسب کیسه. مبحث نهم می‌گوید: «بر روی کیسه‌های سیمان باید نوع سیمان پرتلند (یک تا پنج) و تاریخ تولید سیمان درج شود.» نام کارخانه، ردهٔ مقاومتی، نشان استاندارد و وزن را هم روی کیسه با حواله یا فاکتور تطبیق دهید. کیسه‌ای که سفت شده و با فشار دست نمی‌شکند رطوبت گرفته؛ برای کار سازه‌ای مصرفش نکنید، هرچه رویش نوشته باشد.
