سیمان ضد آب نام یک محصول استاندارد نیست؛ برچسبی است که روی چند کالای متفاوت می‌خورد. بیشتر چیزی که با این نام در مصالح‌فروشی فروخته میشود ملات آمادهٔ آببند است؛ پودری با پایهٔ سیمان و افزودنی که روی سطح بتن یا آجر کشیده میشود. سیمانی که بتن تازه را از درون آببند کند، به آن معنا که خریدار تصور میکند، وجود ندارد.
سیمان ضد آب در بازار دقیقاً چه محصولی است؟
جواب کوتاه: یکی از این چهار، و پیش از خرید باید بدانی کدام. هر کدام کار دیگری میکند و جای دیگری مصرف دارد:
- ملات آمادهٔ آببند پایهسیمانی: پودری که با آب یا مایع همراهش ورز داده و به‌صورت لایه روی سطح کشیده میشود؛ برای پوشش دیوارهٔ استخر، کف حمام و دیوار زیرزمین
- سیمان زودگیر نشت‌بند: پودری که در چند دقیقه سفت میشود و برای بستن سوراخ و درزی که از آن آب می‌زند به کار میرود، نه برای پوشش کل سطح
- سیمان هیدروفوب: سیمان پرتلند که هنگام آسیاب با مادهٔ آب‌گریز مخلوط شده تا در انبار مرطوب رطوبت نگیرد؛ در بتن مثل سیمان معمولی رفتار میکند
- سیمان معمولی همراه افزودنی آببند جداگانه: افزودنی کریستالی یا کاهندهٔ نفوذپذیری که هنگام ساخت بتن به مخلوط اضافه میشود
سیمان هیدروفوب چیست و چرا ضد آب نیست؟
سیمان هیدروفوب سیمانی است که دانه‌هایش با لایهٔ نازک آب‌گریز پوشیده شده تا در انبار و حمل خراب نشود، و این لایه در بتونیر از بین میرود. استاندارد هند IS ۸۰۴۳، یکی از معدود استانداردهای ملی این محصول، دربارهٔ همین لایه می‌گوید: «This film is broken during the mixing of the concrete, and normal hydration takes place.» یعنی پس از اختلاط، بتن آن با بتن سیمان معمولی فرقی ندارد.
همان استاندارد صریح‌تر هم گفته است: «Hydrophobic cement shall not be confused with waterproofing cements.» یعنی سیمان هیدروفوب را نباید با سیمان ضد آب یکی گرفت. فایدهٔ واقعی‌اش نگهداری طولانی در هوای خیلی مرطوب است؛ جایی که پاکت معمولی زود کلوخه میشود. برای کارگاهی که سیمان را در چند روز مصرف میکند، این ویژگی سودی ندارد.
آیا سیمان ضد آب بتن را آببند میکند؟
پاکتی با برچسب ضد آب بهتنهایی بتن را آببند نمیکند. مبحث نهم مقررات ملی ساختمان (ویرایش ۱۳۹۲) در بند ۹-۶-۳-۱ هفت عامل را برای کاهش نفوذپذیری بتن برمی‌شمارد و نوع سیمان فقط یکی از آن‌هاست:
- استفاده از سیمان مناسب
- بهینه‌سازی عیار سیمان
- انتخاب درست نسبت‌های اختلاط
- افزودنی‌های شیمیایی مانند روان‌کننده و حباب‌ساز
- کاهش و محدود کردن نسبت آب به مواد سیمانی
- رساندن تراکم بتن به حداکثر با وسایل مناسب
- عمل‌آوری دقیق و کافی
ویرایش جاری (۱۳۹۹) دوام بتن را در پیوست ۹-پ۱ آورده و برای هر شرایط محیطی سقف نسبت آب به مواد سیمانی می‌گذارد. برای بتن در معرض سولفات، جدول ۹-پ۱-۸ (ص ۵۱۳ کتاب) در XS1 تا XS3 به‌ترتیب ۰٫۵۰ و ۰٫۴۵ و ۰٫۴۰ میدهد، با کمینهٔ رده C25 و C30 و C35 و سیمانی با «مقاومت سولفاتی کم»، «متوسط» و «زیاد». چیزی که ردیف‌ها را از هم جدا میکند نسبت آب است و آزمون مقاومت سولفاتی سیمان؛ برچسب «ضد آب» روی پاکت در هیچ ستونی نیست.
منظور از «سیمان مناسب» هم برچسب ضد آب نیست. همان مبحث دربارهٔ سیمان پرتلند سرباره‌ای می‌گوید بتن ساخته‌شده با آن «نفوذپذیری کمتر و دوام بیشتری دارد.» ویرایش ۱۳۹۹ مبحث نهم برای بتن در معرض سولفات (جدول ۹-پ۱-۸ بالا) سقف نسبت آب به مواد سیمانی را از ۰٫۵۰ تا ۰٫۴۰ گذاشته است. جزئیات این عدد در مطلب نسبت آب به سیمان آمده است.
افزودنی آببند با سیمان ضد آب چه فرقی دارد؟
افزودنی آببند در خود بتن میرود و همهٔ ضخامت آن را کم‌نفوذتر میکند؛ ملات آببند فقط یک لایه روی سطح است. افزودنی‌های کریستالی پرکاربردترین نوع آببند درونی‌اند. برگهٔ فنی یکی از شناخته‌شده‌ترین‌هایشان، KIM ساخت شرکت کانادایی Kryton، ادعا میکند (ادعای تجاری خود سازنده، نه آزمون مستقل) این ماده الزامات ACI ۲۱۲٫۳R را برای «افزودنی کاهندهٔ نفوذپذیری در شرایط فشار آب» دارد و ترک‌های مویی ساکن تا ۰٫۵ میلی‌متر را خودبه‌خود می‌بندد.
همین برگه دو هشدار هم دارد که فروشنده‌ها کمتر می‌گویند. اول این‌که خودترمیمی فقط برای ترک ساکن است و درز متحرک درزگیر انعطاف‌پذیر می‌خواهد. دوم این‌که سازه باید همهٔ فشار آب را خودش تحمل کند؛ افزودنی جای طراحی درست را نمی‌گیرد. افزودنی آببند هم بتن بد را خوب نمیکند؛ اگر نسبت آب به سیمان بالا باشد یا بتن خوب ویبره نشود، منفذ درشت باقی می‌ماند.
برای مخزن بتنی تازه چقدر افزودنی لازم است؟
مقدار را سازندهٔ هر افزودنی تعیین میکند، نه فروشنده. یک مثال با عددهای برگهٔ فنی KIM: برای یک مخزن آب ۱۰ متر مکعبی، این افزودنی تا ۸ کیلوگرم در هر متر مکعب مجاز است، یعنی حداکثر ۸۰ کیلوگرم برای کل مخزن. سیمان همان بتن معمولی است؛ مثلاً ۳۵۰ کیلوگرم در هر متر مکعب، که با محاسبه‌گر سیمان به پاکت تبدیل میشود.
برای چنین مخزنی، نسبت آب به سیمان ۰٫۴۵ یعنی ۱۵۷٫۵ لیتر آب در هر متر مکعب. اگر بتن با این آب سفت است، روان‌کننده لازم است، نه آب بیشتر. جمع کار این است که هیچ پاکتی با برچسب ضد آب در این دستور نیامد؛ آببندی از ترکیب نسبت آب پایین، افزودنی، ویبرهٔ کامل و عمل‌آوری آمد.
برای استخر، حمام و زیرزمین کدام را بخریم؟
- مخزن یا استخر بتنی تازه: بتن با نسبت آب به سیمان پایین، افزودنی آببند درونی و عمل‌آوری کامل؛ ملات آببند سطحی در صورت نیاز روی آن
- استخر یا مخزن ساخته‌شده‌ای که نم میدهد: ملات آمادهٔ آببند پایهسیمانی روی سطح آماده‌شده، طبق دستور سازنده
- دیوار زیرزمینی که از یک نقطه آب فواره می‌زند: اول سیمان زودگیر نشت‌بند برای بستن همان نقطه، بعد پوشش سطح
- کف و دیوار حمام: ملات آببند یا عایق رطوبتی دیگر زیر کاشی؛ سیمان هیدروفوب این‌جا بی‌فایده است
- انبار سیمان در شهر ساحلی و شرجی: سیمان هیدروفوب یا رعایت قاعدهٔ انبارداری که در مطلب سیمان کلوخه آمده است
پیش از خرید سیمان ضد آب از فروشنده چه بپرسیم؟
- دقیقاً کدام محصول است؛ ملات آببند، نشت‌بند، هیدروفوب یا افزودنی
- برگهٔ فنی سازنده را دارد یا نه، و در آن آزمون نفوذ آب با کدام استاندارد و چه فشاری آمده است
- روی کدام سمت فشار آب کار میکند؛ سمت آب یا سمت مقابل آن
- چه ضخامتی و در چند لایه باید اجرا شود
- سطح پیش از اجرا چه آماده‌سازی‌ای می‌خواهد
- نسبت آب یا مایع همراه برای ورز دادن چقدر است
اگر فروشنده جواب اینها را ندارد، تو داری پودری با قیمت بالاتر از قیمت روز سیمان می‌خری، بی آن‌که بدانی چه میکند. همین پرسش‌ها جلوی رایج‌ترین اشتباه را هم میگیرد؛ خرید چند پاکت «سیمان ضد آب» برای ساختن بتن کل مخزن.
