روی کیسهٔ بیشتر کارخانه‌ها دو نوشته کنار هم دیده می‌شود: «تیپ ۲» و «پوزولانی». خریدار عادی فکر می‌کند دومی همان اولی است با اسم دیگر و چون ارزان‌تر است برش می‌دارد. این دو یکی نیستند: سیمان پوزولانی آرام‌تر گرم می‌شود، در خاک و آب شور بهتر دوام می‌آورد و دیرتر به مقاومت می‌رسد. هر سه را مبحث پنجم مقررات ملی ساختمان (ویرایش ۱۳۹۲) گفته است.
سیمان پوزولانی از چه ساخته می‌شود؟
پوزولان در بند ۵-۲-۲-۲-۱ مبحث پنجم (ویرایش ۱۳۹۶، ص ۶ کتاب) مادهٔ سیلیسی یا سیلیسی و آلومینی است که خودش خاصیت سیمانی ندارد یا خیلی کم دارد، ولی در حضور رطوبت با هیدروکسید کلسیم ترکیب می‌شود و سیلیکات کلسیم آبدار می‌سازد. هیدروکسید کلسیم همان آهکی است که از واکنش خود سیمان پرتلند آزاد می‌شود؛ پس پوزولان از محصول جانبی سیمان، چسب تازه می‌سازد.
سیمان پرتلند پوزولانی طبق بند ۵-۲-۲-۲-۱ (ویرایش ۱۳۹۶) از آسیاب هم‌زمان کلینکر، پوزولان و سنگ گچ، یا آسیاب جداگانه و آمیختن آنها، به دست می‌آید و باید با استاندارد ملی ۳۴۳۲ بخواند. پوزولان می‌تواند طبیعی باشد، مثل خاکستر و توف آتشفشانی، یا مصنوعی، مثل خاکستر بادی.
فرق سیمان پوزولانی و پوزولانی ویژه چیست؟
مقدار پوزولان. مبحث پنجم ویرایش ۱۳۹۶ (بند ۵-۲-۲-۲-۱) دو گروه می‌شناسد: «حداقل ۵ و حداکثر ۱۵ درصد» و «بیش از ۱۵ تا ۴۰ درصد وزنی سیمان». کمینه‌های مقاومت و نرمی را جدول ۵-۷-۴ ویرایش ۱۳۹۲ جدا می‌داد؛ ویرایش ۱۳۹۶ ویژگی‌ها را به استاندارد ملی ۳۴۳۲ سپرده است (بند ۵-۲-۳-۱-۱):
- پرتلند پوزولانی (پ.پ): ۵ تا ۱۵ درصد وزنی پوزولان؛ مقاومت فشاری ملات استاندارد دست‌کم ۱۰ مگاپاسکال در ۳ روز، ۱۷٫۵ در ۷ روز و ۳۰ در ۲۸ روز
- پرتلند پوزولانی ویژه (پ.پ.و): بیش از ۱۵ تا ۴۰ درصد پوزولان؛ بی کمینهٔ ۳ روزه، ۱۵ مگاپاسکال در ۷ روز و ۲۷٫۵ در ۲۸ روز
- نرمی (بلین) دست‌کم ۳۰۰۰ برای پ.پ و ۳۲۰۰ سانتی‌متر مربع بر گرم برای پ.پ.و
- گیرش اولیه هر دو دست‌کم ۶۰ دقیقه و گیرش نهایی حداکثر ۴۲۰ دقیقه
برای مقایسه، ردهٔ ۳۲۵ سیمان پرتلند در استاندارد ملی ۳۸۹ در ۲۸ روز دست‌کم ۳۲٫۵ مگاپاسکال است. پس کمینهٔ استاندارد سیمان پوزولانی کمی پایین‌تر است و در روزهای اول فاصله بیشتر؛ ولی بتن پوزولانی با عمل‌آوری کافی در ماه‌های بعد همچنان مقاومت می‌گیرد.
سیمان پوزولانی کجا انتخاب درستی است؟
مبحث پنجم (ویرایش ۱۳۹۶، بند ۵-۲-۲-۲-۱) برای پوزولانی ویژه دو جای مصرف نام می‌برد: بتنی که زیر تهاجم شیمیایی است و «بتن‌های حجیم». دلیل هر دو در همان بند آمده: «این سیمان حرارت هیدراسیون کمی دارد، در برابر املاح شیمیایی مقاوم می‌باشد». برای ملات هم بند ۵-۱۱-۳-۱-۶ ویرایش ۱۳۹۲ می‌گفت جایی که خطر سولفات هست، از سیمان نوع ۲، ۵ یا پوزولانی استفاده شود.
- پی و دیوار زیرزمین در خاک یا آب سولفاتی، با تأیید مهندس طراح
- بتن حجیم مثل پی گسترده و دیوار حائل ضخیم، که گرمای درونش ترک حرارتی می‌سازد
- سازه‌های کنار دریا و آب شور که نفوذپذیری کم برایشان مهم است
- ملات دیوارچینی و اندود در زمین شور و نمناک
کجا سیمان پوزولانی مناسب نیست؟
هر جا مقاومت زودرس لازم است. مبحث پنجم صریح می‌گوید مقاومت فشاری این سیمان در روزهای اول، تا سه روز، کم است. اگر برنامهٔ کارگاه قالب‌برداری زود ستون و سقف است، یا بتن‌ریزی در هوای سرد انجام می‌شود و واکنش کندتر هم می‌شود، سیمان پرتلند معمولی انتخاب امن‌تری است. بتنی هم که با پوزولانی ساخته شده، اگر زود خشک شود، بخش بزرگی از مزیتش را از دست می‌دهد؛ مدت عمل‌آوری را دست‌کم به اندازهٔ کمینهٔ مبحث نهم و ترجیحاً بیشتر نگه دارید.
سیمان پوزولانی در بازار چقدر عرضه می‌شود و چند؟
در بایگانی معاملات بورس کالای سیمان‌باز، از ۱۲ مهر ۱۴۰۴ تا ۱۱ مهر ۱۴۰۵ حدود ۲٫۳ میلیون تن سیمان پوزولانی معامله شد، ۳٫۸ درصد کل تناژ سیمان. ۲۲ تولیدکننده آن را فروختند و چهار کارخانهٔ ساوه، تهران، زابل و خاش نزدیک به ۶۰ درصدش را داشتند. ۷۶ درصد کیسه‌ای بود و بیش از نیمی از تناژ، پوزولانی ویژه.
قیمتش زیر تیپ ۲ است. در ۱۵۲ موردی که یک کارخانه در یک روز هم پاکت ۵۰ کیلویی پوزولانی و هم پاکت تیپ ۲ فروخت، میانهٔ نرخ پاکت پوزولانی ۱۰٫۵ درصد پایین‌تر از تیپ ۲ همان کارخانه بود. نرخ روز را در صفحهٔ قیمت سیمان پوزولانی ببینید.
روی کیسهٔ سیمان پوزولانی چه چیزی را ببینیم؟
روی کیسه باید نوع با نشانهٔ استاندارد آمده باشد، «پ.پ» یا «پ.پ.و»، با شمارهٔ استاندارد ملی ۳۴۳۲، نام کارخانه و تاریخ تولید. کیسه‌ای که فقط «پوزولانی» نوشته و نوع را نگفته، معلوم نمی‌کند ۱۰ درصد پوزولان دارد یا ۴۰ درصد، و این دو در مقاومت روزهای اول فرق دارند. برای کار سازه‌ای، نوع سیمان را مهندس در دفترچهٔ مشخصات می‌نویسد؛ جایگزین کردن تیپ ۲ با پوزولانی بی اجازهٔ او درست نیست، حتی اگر ارزان‌تر باشد.
