وقتی تیتر خبرها می‌گوید «قیمت سیمان در بورس کالا کاهش یافت»، مغازهٔ محل معمولاً همان روز ارزان نمی‌شود. دو دلیل دارد: خود بورس طبق قاعده آهسته ارزان میشود و تند گران، و سیمانی که امروز در بورس معامله میشود چند روز بعد به انبار بنکدار می‌رسد. اقتصاددان‌ها به این الگو، که قیمت مثل موشک بالا می‌رود و مثل پَر پایین میآید، «موشک و پَر» می‌گویند.
قیمت پایهٔ سیمان در بورس کالا هر هفته چقدر پایین میآید؟
حداکثر ۳ درصد در هفته، و فقط وقتی کسی آن هفته نخریده باشد. شرکت بورس کالای ایران در اطلاعیهٔ ۲ اسفند ۱۴۰۴ قیمت پایهٔ هر نماد سیمان را به نسبت معامله به عرضهٔ هفتهٔ قبل بسته است:
- بی معامله در هفتهٔ قبل — قیمت پایه ۳ درصد کم میشود
- معامله تا ۳۰ درصد عرضه — ۲ درصد کاهش
- معامله بین ۳۰ تا ۸۰ درصد عرضه — ۱ درصد کاهش
- معامله بیش از ۸۰ درصد عرضه یا رقابت قیمتی تا ۱۰ درصد — بی تغییر
- رقابت بیش از ۱۰ درصد — قیمت پایه از میانگین موزون قیمت‌های کشف‌شده و پایهٔ قبلی، با سقف افزایش ۱۰ درصد برای هر نماد
و یک کف هم هست. به نقل صدای بورس از همان اطلاعیه، «قیمت‌های مصوب انجمن سیمان، در صورت پایین‌تر بودن، به عنوان کف قیمت پایه لحاظ میشود». پس حتی اگر هفته‌ها کسی نخرد، قیمت پایه از نرخ مصوب انجمن پایین‌تر نمی‌رود. این قاعده تازه هم نیست که عوض نشود؛ نسخهٔ اردیبهشت ۱۴۰۴ برای هفتهٔ بی‌معامله ۵ درصد کاهش و برای افزایش سقف ۵ درصد گذاشته بود.
وقتی می‌گویند بورس ارزان شد، دقیقاً چه چیزی ارزان شده است؟
بیشتر وقت‌ها رقابت خریداران تمام شده، نه اینکه قیمت پایه پایین آمده باشد. در هفته‌های پرتقاضا خریداران بالاتر از قیمت پایه پیشنهاد می‌دهند؛ وقتی تقاضا می‌خوابد، همان معاملهها روی قیمت پایه بسته می‌شوند و میانگین بورس افت می‌کند، در حالی که قیمت پایه سر جایش است یا حتی بالا رفته است.
معاملات خود بورس کالا این را نشان می‌دهد. در اردیبهشت ۱۴۰۵ فقط حدود ۱۴ درصد معامله‌های سیمان تیپ ۲ فله روی قیمت پایه بسته شد و میانهٔ قیمت معامله حدود ۲۱ درصد بالای میانهٔ قیمت پایه بود؛ در مرداد ۱۴۰۵ حدود ۸۰ درصد معاملهها روی پایه بود و فاصلهٔ دو میانه تقریباً صفر. قیمت پایه در این فاصله بالا آمده و دیگر پایین نرفته بود.
سیمان معامله‌شده در بورس چند روز بعد به انبار بنکدار می‌رسد؟
حدود پنج روز. در معاملات سیمان بورس کالا از فروردین تا مهر ۱۴۰۵، میانهٔ فاصلهٔ روز معامله تا تاریخ تحویل پنج روز بوده و تحویل همه از انبار کارخانه است، یعنی کرایهٔ حمل تا شهر خریدار هنوز رویش نیامده. هر کالای هر کارخانه هم معمولاً هفته‌ای یک بار عرضه میشود؛ میانهٔ فاصلهٔ دو عرضهٔ پیاپی یک کالا در همین بازه هفت روز بوده است.
یعنی اگر قیمت روز سیمان شنبه در بورس پایین آمد، سیمانی که بنکدار همان روز می‌فروشد را دستکم یک هفته پیش‌تر خریده است. ارزان شدن مغازه منتظر دو چیز است: رسیدن بار تازه و تمام شدن بار قبلی.
چرا مغازه با گرانی بورس زودتر گران می‌کند تا با ارزانی‌اش ارزان؟
چون بنکدار قیمت را با هزینهٔ خرید بعدی‌اش می‌سنجد، نه با خرید قبلی. وقتی بورس گران شد، می‌داند بار بعدی را گران‌تر می‌خرد و همان روز قیمت را بالا می‌برد تا پول فروش امروز به خرید فردا برسد. وقتی بورس ارزان شد، انباری دارد که گران خریده و تا آن را نفروشد زیر قیمت تمام‌شده نمی‌دهد.
قاعدهٔ بورس هم همین عدم تقارن را تشدید می‌کند. قیمت پایه در یک هفتهٔ پرتقاضا تا ۱۰ درصد بالا می‌رود ولی در هفتهٔ کم‌تقاضا حداکثر ۳ درصد پایین میآید؛ پس حتی اگر بازار همان روز واکنش نشان دهد، افت بورس چند هفته طول می‌کشد تا اندازهٔ یک جهش برسد.
در تیر ۱۴۰۴ افت بورس چقدر بود و از کجا آمد؟
میانهٔ قیمت معاملهٔ سیمان تیپ ۲ فله در بورس کالا از خرداد تا تیر ۱۴۰۴ حدود ۷ درصد افت کرد، از حدود ۲٬۰۶۳٬۰۰۰ به ۱٬۹۲۲٬۰۰۰ تومان در هر تن. در همان دو ماه میانهٔ قیمت پایه حدود ۴ درصد بالا رفت، از ۱٬۷۷۱٬۰۰۰ به ۱٬۸۴۰٬۰۰۰ تومان.
پس افت تیر از قیمت پایه نیامد؛ از رقابتی آمد که خوابید. سهم معامله‌های روی قیمت پایه از حدود ۴۵ درصد در خرداد به ۷۵ درصد در تیر رسید و نسبت کل تقاضا به عرضهٔ سیمان در بورس از ۱٫۱۷ به ۱٫۰۵ پایین آمد. خریداری که در تیر منتظر «ارزانی بیشتر» ماند، چیزی بیش از همان ۷ درصد ندید، چون زیر کف قیمت پایه جایی برای افت نبود.
خریدار سیمان کی صبر کند و کی نه؟
صبر وقتی می‌ارزد که بورس روی قیمت پایه معامله میشود و بخشی از عرضه بیخریدار می‌ماند؛ آن وقت قیمت پایهٔ هفته‌های بعد پله‌پله پایین میآید و بنکدار هم با بار تازه کوتاه میآید. پیش از یک خرید بزرگ این فهرست را وارسی کن:
- قیمت بورس همان روز را در قیمت‌های تفکیکی ببین و با نرخ مغازه مقایسه کن، نه با نرخی که هفتهٔ پیش شنیده‌ای
- از بنکدار بپرس بار فعلی را کی خریده است؛ اگر پیش از افت بورس خریده، چند روز صبر یا چانه منطقی است
- اگر بیشتر معاملهها بالای قیمت پایه بسته می‌شوند، رقابت داغ است و صبر احتمالاً گران‌تر تمام میشود
- اگر کف قیمت پایه نزدیک است، یعنی معاملهها چند هفته روی پایه بوده‌اند، افت بیشتری در راه نیست
- کرایهٔ حمل را روی نرخ درب کارخانه بگذار؛ گاهی اختلاف مغازه با بورس همین کرایه است، نه سود بنکدار
فاصلهٔ نرخ بورس و قیمت مغازه از چه چیزهایی ساخته میشود؟
نرخ بورس قیمت سیمان تحویل در انبار کارخانه است. تا سیمان به انبار بنکدار برسد، کرایهٔ حمل، تخلیه، کارمزد کارگزاری و هزینهٔ نگهداری موجودی رویش میآید و سود فروشنده هم بعد از این‌ها حساب میشود. برای همین مقایسهٔ درست، نرخ بورس به‌علاوهٔ کرایه با قیمت مغازه است؛ هرچه از این فاصله بیشتر بماند، جای چانه زدن دارد.
خریدار حجم بالا راه سومی هم دارد: خرید مستقیم از بورس با کد بورسی و کارگزار. در این حالت افت هفتهٔ بعد بورس مستقیم به خودش می‌رسد، ولی کرایهٔ حمل از کارخانه‌های سیمان تا کارگاه و نوبت تحویل را خودش باید مدیریت کند.
