سر کار معمولاً می‌گویند «یک هفته آب بده». این عدد برای یک دسته از بتن‌ها درست است و برای دسته‌های دیگر نه. مبحث نهم مقررات ملی ساختمان در ویرایش جاری (۱۳۹۹) مدت را به سرعت رشد مقاومت بتن گره زده است؛ جدول معروف ۶ و ۷ و ۱۰ روز در بند عملآوری آن ویرایش (۹-۲۲-۵-۳) دیده نمی‌شود و مال ویرایش ۱۳۹۲ است.
حداقل مدت عملآوری در مبحث نهم چند روز است؟
بند ۹-۲۲-۵-۳-۲ ویرایش ۱۳۹۹ (ص ۴۶۵ کتاب) سه مدت میدهد. هر سه با قید «معمولاً»، در دمای دستکم ۱۰ درجه و محیط مرطوب‌اند، و در جایی که روش عملآوری سریع به کار رفته باشد کنار می‌روند:
- رشد مقاومت متوسط: بتن «معمولاً ۷ روز پس از بتن‌ریزی نگه‌داری شود» (بند ب)
- رشد مقاومت سریع: «معمولاً ۳ روز» (بند پ)
- رشد مقاومت کند: «معمولاً ۱۴ روز» (بند ت)
برای دوام قاعدهٔ دیگری هست. بند ث می‌گوید: «در مواردی که دوام بتن از اهمیت برخوردار باشد، مدت عملآوری بتن باید حداقل تا رسیدن به ۷۰ درصد مقاومت مشخصه ادامه یابد.» یعنی هر جا دوام شرط طراح است، مثلاً کف در معرض سایش یا بتن در معرض یخ‌زدن، معیار تعداد روز نیست؛ مقاومت بتن است.
همان بند معیار عددی «متوسط»، «سریع» و «کند» را در این صفحه نمی‌آورد. نشانهٔ عملی را مبحث پنجم (ویرایش ۱۳۹۶) میدهد: دربارهٔ سیمان پرتلند پوزولانی ویژه می‌نویسد «مقاومت فشاری آن در روزهای اولیه (تا سه روز) کم است» (بند ۵-۲-۲-۲-۱). بتنی که با چنین سیمانی ساخته میشود را نباید با ۷ روز پیش‌فرض رها کرد؛ دستهٔ رشد مقاومتش را از طراح یا آزمایشگاه بپرسید.
جدول ۶ و ۷ و ۱۰ روزهٔ ویرایش ۱۳۹۲ چه شد؟
ویرایش ۱۳۹۲ مبحث نهم (بند ۹-۷-۷-۳-۱ و جدول ۹-۷-۲) مدت را بر پایهٔ نسبت آب به سیمان و هوا تعیین می‌کرد. جدول دو ردیف داشت:
- بتن معمولی با نسبت آب به سیمان ۰٫۴۳ و بیشتر: ۶ روز در هوای معمولی، ۷ روز در هوای گرم، ۱۰ روز در هوای سرد
- بتن حاوی سرباره، دودهٔ سیلیس یا متاکائولن با نسبت آب به سیمان کمتر از ۰٫۴۳: ۱۰ روز در هوای معمولی، ۱۴ روز در هوای گرم و ۱۴ روز در هوای سرد
ویرایش ۱۳۹۲ اگر آزمایشگاه مدت بیشتری لازم می‌دید، آن را الزامی می‌کرد (بند ۹-۷-۷-۳-۳)، و برای بتن با دوام ویژه یکی از سه راه را می‌پذیرفت: سابقهٔ مستند، ارزیابی آزمایشگاهی یا دو برابر کردن مدت‌ها (بند ۹-۷-۷-۳-۴). کدام ویرایش مبنای پروژهٔ شماست، در مدارک طرح و قرارداد آمده و ناظر تعیین میکند؛ این دو ویرایش را با هم قاطی نکنید.
اگر عملآوری کافی بود، از کجا بفهمیم؟
همان صفحهٔ ویرایش ۱۳۹۹ (بند ح) برای خود عملآوری هم معیار پذیرش گذاشته است. روش نگه‌داری وقتی مناسب شمرده میشود که یکی از دو شرط برقرار باشد: میانگین استوانه‌های عمل‌آمده در کارگاه «حداقل ۸۵ درصد میانگین مقاومت استوانه‌های عمل آوری در شرایط استاندارد» باشد، یا «۳٫۵ مگاپاسکال بیش از f'c» باشد.
یک مثال حساب‌شده: مقاومت مشخصهٔ طرح ۲۵ مگاپاسکال و میانگین استوانه‌های استاندارد ۳۱ مگاپاسکال درآمده است. شرط اول می‌خواهد استوانه‌های کارگاهی دستکم ۰٫۸۵ × ۳۱ = ۲۶٫۳۵ مگاپاسکال بدهند؛ شرط دوم ۲۵ + ۳٫۵ = ۲۸٫۵. چون میان دو شرط «یا» آمده، رسیدن به ۲۶٫۳۵ کافی است. اگر نمونهٔ کارگاهی ۲۵ داد، عملآوری روی قطعه کم بوده، حتی اگر روزهایش را شمرده باشید.
هوای گرم و هوای سرد برای عملآوری چه فرقی دارد؟
ویرایش ۱۳۹۹ دو آستانه میدهد: بتن‌ریزی در هوای سرد یعنی دمای محیط «کمتر از ۵ درجهٔ سلسیوس» (بند ۹-۲۲-۵-۴-۱)، و بتن‌ریزی در هوای گرم یعنی بتن با دمای «بیشتر از ۳۲ درجهٔ سلسیوس» ریخته شود (بند ۹-۲۲-۵-۵-۱). عدد گرما دمای خود بتن است، نه دمای هوا. ضوابط تفصیلی هر دو را متن به آیین‌نامهٔ بتن ایران (آبا) سپرده است (بندهای ۹-۲۲-۵-۴-۲ و ۹-۲۲-۵-۵-۲).
ویرایش ۱۳۹۲ خودش جزئیات می‌داد. در گرما مشکل تبخیر است: بند ۹-۷-۷-۲-۵ آن ویرایش می‌گفت وقتی رطوبت نسبی زیر ۷۰ درصد و باد تندتر از ۵ کیلومتر در ساعت است، بتن باید بلافاصله پس از پرداخت با پوشش پلاستیکی از تبخیر حفظ شود. باد ۵ کیلومتری نسیمی است که برگ درخت را تکان میدهد؛ در بیشتر روزهای تابستان کارگاه‌های ایران همین شرط برقرار است.
در سرما مشکل دماست، نه آب. واکنش سیمان کند میشود و همان مقاومتی که در شش روز بهار به دست می‌آید، در زمستان دیرتر می‌رسد؛ جدول ۱۳۹۲ برای هوای سرد ۱۰ روز خواسته بود و در آن هوا فقط روش عایقی را مجاز میدانست (جدول ۹-۷-۱): پوشاندن بتن تا رطوبت و گرمای خودش را نگه دارد، نه آبپاشی.
کدام روش عملآوری مجاز است؟
ویرایش ۱۳۹۲ روش‌ها را دو گروه می‌کرد: آب‌رسانی، مثل حوضچه روی سطح افقی و گونی و چتایی خیس، و عایقی، مثل نگه داشتن قالب، پوشش پلاستیکی و ترکیب‌های شیمیایی غشاساز. سه قاعدهٔ آن در کارگاه زیاد نادیده گرفته میشود:
- آب‌رسانی باید پیوسته باشد و سطح بتن در تمام مدت خشک نشود؛ چتایی خیس باید دائم مرطوب بماند و میشود رویش نایلون کشید (بند ۹-۷-۷-۲-۲)
- ترکیب شیمیایی عملآوری فقط وقتی مجاز است که هیچ روش دیگری ممکن نباشد و کارایی ماده با مدرک یا آزمایش ثابت شده باشد (بند ۹-۷-۷-۲-۳)
- برای بتن با نسبت آب به سیمان کمتر از ۰٫۴۳، روش عایقی در هوای معمولی و گرم کافی نیست و آب‌رسانی لازم است، چون این بتن خودبه‌خود خشک و جمع میشود (جدول ۹-۷-۱)
ویرایش ۱۳۹۹ فقط روش سریع را نام می‌برد: «بخار در فشار معمولی، گرما و رطوبت و دیگر روش‌های قابل قبول از نظر مهندس ناظر» (بند ج). دو شرطش این است: مقاومت فشاری در مرحلهٔ بارگذاری دستکم به مقدار تعیین‌شده برسد و روش بر دوام بتن اثر نامطلوب نگذارد.
اگر بتن عملآوری نشود چقدر مقاومت از دست میدهد؟
سیمان با آب سخت میشود، نه با خشک شدن. اگر آب پیش از کامل شدن واکنش تبخیر شود، بخشی از سیمان واکنش نمیدهد و جایش منفذ می‌ماند. انجمن ملی بتن آمادهٔ آمریکا (NRMCA) در راهنمای CIP 11 می‌گوید بتنی که در تمام مدت در هوای آزاد خشک شود، ممکن است تا ۵۰ درصد مقاومت کمتری از بتن مرطوب‌نگه‌داشته داشته باشد. این افت بیش از همه در سطح است: همان لایه‌ای که کف را پودری و ساییدنی میکند و جلوی نفوذ آب و نمک را باید بگیرد.
عملآوری را از کی شروع کنیم؟
از همان لحظه‌ای که سطح پرداخت شد، نه فردا صبح. چند ساعت اول، که سطح هنوز نرم است، بیشترین تبخیر را دارد و ترک خمیری همان روز پیدا میشود. در گرما و باد، به حکم بند ۹-۷-۷-۲-۵ ویرایش ۱۳۹۲، پوشش پلاستیکی بلافاصله پس از پرداخت روی سطح می‌رود و آبپاشی پس از سخت شدن بتن جایش را می‌گیرد؛ آبپاشی روی سطح تازه، دوغاب را می‌شوید.
قالب‌برداری با پایان عملآوری یکی است؟
نه. قالب خودش یک پوشش عایقی است و تا وقتی روی ستون و دیوار است، رطوبت را نگه می‌دارد. اگر قالب سطوح قائم زودتر از پایان کمینهٔ مدت باز شود، بند ۹-۷-۷-۳-۲ ویرایش ۱۳۹۲ می‌گفت باقی‌ماندهٔ مدت باید با روش دیگری عملآوری شود. یعنی ستونی که روز سوم قالبش باز شده، حتی با مدت ۷ روزهٔ ویرایش ۱۳۹۹ چهار روز دیگر گونی خیس یا پوشش می‌خواهد.
رایج‌ترین اشتباه عملآوری در کارگاه چیست؟
آبپاشی یک یا دو بار در روز. سطحی که خیس شود و چند ساعت بعد کاملاً خشک شود، با هر چرخهٔ تر و خشک جمع و باز میشود و ترک ریز برمی‌دارد؛ ویرایش ۱۳۹۲ هم صریح بود که سطح نباید در مدت عملآوری خشک بماند. اگر کارگر شب سر کار نیست، گونی خیس زیر نایلون همان کاری را میکند که آبپاشی مداوم.
