این سیمان برای کاری خریده میشود که رنگ نهایی‌اش جلوی چشم است. در معامله‌های بورس کالای ایران از ۱۴ شهریور تا ۱۱ مهر ۱۴۰۵، ده تولیدکننده سیمان سفید فروختند و سهم آن از کل تناژ سیمان معامله‌شده حدود ۱٫۴ درصد بود؛ کالایی کم‌حجم و گران که هر کیسه‌اش باید سر جای درست مصرف شود.
سیمان سفید با سیمان خاکستری چه فرقی دارد؟
فرق سیمان سفید و خاکستری در رنگ است، نه در نوع چسبندگی. رنگ خاکستری سیمان معمولی از اکسید آهن و به مقدار کمتر اکسید منگنز می‌آید و کارخانه‌ای که سفید می‌سازد، با سنگ آهک و خاک کم‌آهن این دو را پایین نگه می‌دارد. انجمن سیمان پرتلند آمریکا (PCA) می‌نویسد: «White portland cement has essentially the same properties as gray cement, except for color.» یعنی پرتلند سفید جز رنگ، اساساً همان خواص سیمان خاکستری را دارد.
همین انجمن می‌گوید سازنده‌ها رنگ را با محدود کردن مقدار مجاز اکسید آهن و منگنز کنترل می‌کنند و ویکی‌پدیا در مدخل سیمان پرتلند سفید، سقف معمول اکسید آهن کلینکر سفید را زیر ۰٫۳۵ درصد آورده است. در آمریکا این سیمان استاندارد جدا ندارد و طبق همان ASTM C150 سیمان پرتلند ساخته میشود؛ شرکت لیهای، بزرگ‌ترین عرضه‌کنندهٔ آن در آمریکای شمالی، پرتلند سفید نوع I، نوع II/V و نوع III می‌فروشد.
سیمان سفید از سیمان خاکستری ضعیف‌تر است؟
نه؛ پرتلند سفید با همان استانداردی سنجیده میشود که پرتلند خاکستری، و مقاومتش را رده تعیین می‌کند، نه رنگ. حرف «سفید شل است» از جای دیگری می‌آید؛ بازار دو محصول متفاوت را با یک نام می‌فروشد. در بورس کالا کنار «سیمان سفید»، کالایی به نام «سیمان سفید بنایی» هم معامله میشود. از ۱۴ شهریور تا ۱۱ مهر ۱۴۰۵ چهار کارخانه آن را در کیسه‌های ۲۰، ۲۵ و ۴۰ کیلویی فروختند و حدود یک‌سوم تناژ سفید معامله‌شده همین نوع بنایی بود.
سیمان بنایی برای ملات و اندود ساخته شده و مبحث نهم مقررات ملی ساختمان (ویرایش ۱۳۹۲) دربارهٔ آن صریح است: «استفاده از این نوع سیمان در بتن و بتن‌آرمه مجاز نیست». پس اگر برای بتن نمایان، کف رنگی یا قطعهٔ پیش‌ساخته خرید می‌کنید، روی کیسه را بخوانید و مطمئن شوید واژهٔ «بنایی» رویش نیست. در همان بازه، میانهٔ نرخ هر تن نوع بنایی حدود ۲۱ درصد کمتر از پرتلند سفید کیسه‌ای بود؛ همین فاصله است که گاهی یکی را به جای دیگری به خریدار میدهد.
سیمان سفید کجا لازم است و کجا پول هدر میدهد؟
جایی لازم است که رنگ ملات یا بتن دیده میشود یا باید رنگدانه را درست نشان بدهد. برگهٔ فنی لیهای برای پرتلند سفید نوع I همین کاربردها را می‌شمارد؛ بتن معماری پیش‌ساخته و درجا، موزاییک و سنگ مصنوعی، دوغاب کاشی، رنگ سیمانی، استخر و مجسمه. انجمن سیمان پرتلند آمریکا هم می‌گوید این سیمان با رنگدانه رنگ‌های روشن و تمیز میدهد، به‌ویژه رنگ‌های پاستلی. نقشهٔ تصمیم برای کارگاه ساختمانی:
- بندکشی کاشی، سرامیک و سنگ روشن؛ سیمان سفید یا پودر آمادهٔ بندکشی که بر پایهٔ آن ساخته شده
- نصب سنگ روشن و نازک مثل مرمر سفید؛ ملات با سیمان سفید تا سایهٔ ملات خاکستری از پشت سنگ دیده نشود
- نمای سیمانی، موزاییک و سنگ مصنوعی؛ پرتلند سفید با رده‌ای که سازنده یا طراح خواسته
- بتن رنگی و بتن نمایان معماری؛ پرتلند سفید، چون رنگدانه روی زمینهٔ خاکستری کدر میشود
- پی، ستون، سقف و هر بتنی که پشت نازک‌کاری پنهان می‌ماند؛ سیمان خاکستری، چون رنگ دیده نمی‌شود و سفید فقط هزینه است
- ملات آجرچینی و سیمان‌کاری زیر کاشی؛ سیمان خاکستری یا بنایی خاکستری
چرا سیمان سفید تقریباً دو برابر سیمان خاکستری قیمت دارد؟
گران‌تر است چون مواد اولیهٔ کم‌آهن کمیاب‌ترند و پختنشان گرمای بیشتری می‌خواهد. به نوشتهٔ ویکی‌پدیا، کلینکر سفید در ۱۶۰۰ تا ۱۷۰۰ درجهٔ سلسیوس پخته میشود و کلینکر پرتلند معمولی در حدود ۱۴۵۰ درجه، چون اکسید آهن که در کورهٔ خاکستری کمک‌ذوب است، این‌جا تقریباً حذف شده.
سوخت هم در ایران فرق می‌کند. علی‌اکبر الوندیان، دبیر انجمن صنفی کارفرمایان صنعت سیمان، ۴ مهر ۱۴۰۵ به خبرگزاری مهر گفت کارخانه‌های سفید به دلیل اثر مازوت بر کیفیت محصول نمی‌توانند مازوت بسوزانند و باید گاز مصرف کنند. یعنی وقتی گاز صنایع محدود میشود، این کارخانه‌ها سوخت جایگزینی را که کارخانه‌های خاکستری دارند، ندارند.
نتیجه در تابلوی بورس دیده میشود. در معامله‌های بورس کالا از ۱۴ شهریور تا ۱۱ مهر ۱۴۰۵، میانهٔ نرخ هر تن پرتلند سفید کیسه‌ای حدود ۱٫۹۷ برابر میانهٔ نرخ هر تن سیمان تیپ ۲ در پاکت ۵۰ کیلویی بود. نرخ روز هر کارخانه و هر کیسه را در صفحهٔ قیمت سیمان سفید ببینید؛ این‌جا نسبت مهم است: هر کیسهٔ سفیدی که بی‌جا مصرف شود، تقریباً پول دو کیسهٔ خاکستری است.
کدام کارخانه‌ها بیشترین سیمان سفید را می‌فروشند؟
بازار سیمان سفید دست چند کارخانه است. در بایگانی معاملات بورس کالای سیمان‌باز، از ۱۲ مهر ۱۴۰۴ تا ۱۱ مهر ۱۴۰۵ یازده تولیدکننده روی‌هم حدود ۷۵۴ هزار تن سیمان سفید فروختند، ۱٫۳ درصد کل تناژ سیمانِ همان سال. سیمان ساوه به‌تنهایی ۳۸ درصد این تناژ را داشت، سیمان سفید شرق ۲۲ درصد و سیمان سفید ارومیه ۱۱ درصد؛ بعد از آن‌ها اکباتان، تهران، نی‌ریز و لارستان می‌آیند.
۹۳ درصد این تناژ کیسه‌ای فروش رفته و فقط ۷ درصد فله، برخلاف سیمان خاکستری که نیمی از آن فله است. نزدیک به ۲۹ درصدش هم سیمان سفید بنایی بوده، نه پرتلند سفید؛ روی کیسه را ببینید، چون این دو در بتن و کار سازه‌ای جای هم نمی‌نشینند. برای خریدار شهرستانی، نزدیکی به یکی از همین چند کارخانه در کرایهٔ حمل و قیمت نهایی اثر روشنی دارد.
کیسهٔ ۲۰، ۲۵، ۴۰ یا ۵۰ کیلویی؛ کدام ارزان‌تر تمام میشود؟
هیچ‌کدام همیشه؛ باید نرخ هر کیلو را حساب کرد. پرتلند سفید در بورس کالا در کیسه‌های ۲۰، ۲۵، ۴۰ و ۵۰ کیلویی عرضه میشود و نسبت نرخ هر کیلو در کیسه‌های یک کارخانه از کارخانه‌ای به کارخانهٔ دیگر فرق دارد. مقایسهٔ هم‌کارخانهٔ همان بازهٔ ۱۴ شهریور تا ۱۱ مهر ۱۴۰۵:
- سیمان اکباتان و سیمان ساوه؛ نرخ هر کیلو در همهٔ اندازه‌های کیسه تقریباً یکی بود و فاصله‌ها زیر یک درصد ماند
- سیمان لارستان؛ کیسهٔ ۲۰ کیلویی به ازای هر کیلو حدود ۱۳ درصد گران‌تر از کیسهٔ ۵۰ کیلویی معامله شد
- سیمان نی‌ریز؛ کیسهٔ ۲۰ کیلویی به ازای هر کیلو حدود ۲۷ درصد گران‌تر از کیسهٔ ۵۰ کیلویی بود
- سیمان سفید شرق؛ کیسهٔ ۴۰ کیلویی به ازای هر کیلو حدود ۶ درصد ارزان‌تر از کیسهٔ ۵۰ کیلویی همان کارخانه درآمد
پس فروشنده‌ای که نرخ کیسهٔ ۴۰ کیلویی را کنار کیسهٔ ۵۰ کیلویی می‌گذارد، دو عدد هم‌واحد نمی‌دهد. نرخ هر کیسه را بر وزنش تقسیم کنید و بعد مقایسه کنید. برای بندکشی یک حمام، کیسهٔ کوچک حتی با نرخ کیلویی بالاتر ممکن است به‌صرفه باشد، چون باقی‌ماندهٔ کیسهٔ باز نم می‌کشد و دور ریخته میشود.
رنگ سیمان سفید را در یک کار چطور یکدست نگه داریم؟
رنگ کار سفید را یکنواختی مصالح و نسبت آب تعیین می‌کند. انجمن سیمان پرتلند آمریکا رنگ بتن سفید و رنگی را به نوع و رنگ سیمان، نوع و مقدار رنگدانه، افزودنی‌ها، رنگ و تمیزی سنگدانه و ثابت ماندن نسبت آب به سیمان گره می‌زند و می‌خواهد پیش از کار، قطعهٔ نمونه در خود کارگاه ساخته شود. در عمل یعنی:
- کل سیمان یک نما را از یک کارخانه و یک محموله بخرید؛ رنگ هر کارخانه را مواد اولیه و فرایند خودش تعیین می‌کند
- ماسه و پودر سنگ را هم از یک منبع بگیرید؛ سنگدانهٔ تیره یا خاکی رنگ ملات را تیره می‌کند
- آب هر پیمانه را با ظرف ثابت بریزید، نه با شیلنگ؛ نسبت آب متغیر لکهٔ رنگی می‌سازد
- یک قطعهٔ آزمایشی کوچک روی دیوار بسازید و رنگ خشک‌شده‌اش را پیش از ادامهٔ کار با کارفرما ببینید
- بشکه، فرغون و ابزار زنگ‌زده را کنار بگذارید تا لک قهوه‌ای روی کار سفید ننشیند
سیمان سفید را چطور و تا کی نگه داریم؟
ضوابط انبار سفید همان ضوابط سیمان خاکستری است، فقط لکه و گرد رویش زودتر دیده میشود. مبحث پنجم مقررات ملی ساختمان (ویرایش ۱۳۹۶، بندهای ۵-۲-۶-۱-۷ و ۵-۲-۶-۱-۱۳) کیسهٔ سیمان را روی کف خشک، دست‌کم ۱۰۰ میلی‌متر بالاتر از سطح اطراف می‌خواهد و مهلت مصرف را در مناطق با رطوبت نسبی بیش از ۹۰ درصد تا حداکثر ۴۵ روز و در بقیهٔ مناطق تا حداکثر ۹۰ روز پس از تولید گذاشته است؛ پس از آن، سیمان پیش از مصرف باید آزمایش شود. تاریخ تولید روی کیسه را هنگام خرید ببینید.
