رده مقاومتی سیمان یعنی چه؟
رده مقاومتی سیمان کمینهٔ مقاومت فشاری‌ای است که ملات استاندارد ساخته‌شده با آن سیمان پس از ۲۸ روز باید بدهد، بر حسب مگاپاسکال. ملات آزمون با ماسهٔ استاندارد و نسبت آب به سیمان ثابت ساخته میشود تا فقط خود سیمان سنجیده شود، نه دست بنّا یا کیفیت شن.
سه ردهٔ رایج ۳۲.۵، ۴۲.۵ و ۵۲.۵ است. عدد رده حد پایینی است که کارخانه تضمین می‌کند، نه مقاومت دقیق هر محموله؛ سیمان ۳۲.۵ در آزمون ممکن است بیشتر از ۳۲.۵ هم بدهد. به نوشتهٔ شرکت سیمان تهران بر پایهٔ استاندارد ملی ۳۸۹، تیپ‌های ۲ تا ۵ هم مانند تیپ ۱ هر سه رده را دارند؛ پس «تیپ» خواص شیمیایی را می‌گوید و «رده» مقاومت را.
عدد ۴۲۵ روی پاکت با ۴۲.۵ یکی است؟
بله؛ ۴۲۵ همان ۴۲.۵ مگاپاسکال است که به یکای قدیمی کیلوگرم بر سانتی‌متر مربع گرد شده. در بازار ایران نام کالا معمولاً به شکل «۱-۴۲۵» یا «۲-۳۲۵» نوشته میشود؛ عدد اول تیپ است و عدد دوم رده. «۲-۳۲۵» یعنی سیمان پرتلند تیپ ۲ با ردهٔ ۳۲.۵، نه تیپی به نام ۳۲۵.
در فهرست کالاهای بورس کالا هم همین ترکیب آمده، مثلاً «سیمان پرتلند نوع ۲ رده ۴۲/۵». وقتی فروشنده فقط می‌گوید «تیپ ۲»، بپرسید کدام رده؛ در جدول‌های سیمان‌باز، «تیپ ۲» بی‌رده در عمل همان نوع ۲ ردهٔ ۴۲.۵ بورس است و ۲-۳۲۵ جدا آمده.
هر رده در استاندارد چه حدی دارد؟
هر رده جز حد ۲۸ روزه، یک حد زودهنگام هم دارد. شرکت سیمان تهران در معرفی محصولاتش طبق استاندارد ملی ۳۸۹ این عددها را آورده است:
- ردهٔ ۴۲.۵: مقاومت ۲ روزه دست‌کم ۱۰ مگاپاسکال؛ ۲۸ روزه دست‌کم ۴۲.۵ و حداکثر ۶۲.۵ مگاپاسکال
- ردهٔ ۵۲.۵: مقاومت ۲ روزه دست‌کم ۲۰ مگاپاسکال؛ ۲۸ روزه دست‌کم ۵۲.۵ مگاپاسکال
- ردهٔ ۳۲.۵: پایه‌ای‌ترین رده، که سیمان تهران آن را برای همهٔ سازه‌های بتنی مسلح و غیرمسلح، ملات بنایی و کف‌سازی معرفی می‌کند
سیمان تهران سیمان ۴۲.۵-۱ را «یک سیمان زود سخت شونده» می‌نامد و برای ستون، سقف، قالببرداری سریع و بتن‌ریزی در هوای سرد پیشنهاد می‌کند. همان منبع هشدار می‌دهد که ۴۲.۵ در مناطق گرمسیر و ۵۲.۵ در بتن‌ریزی حجیم تابستانی به خاطر گرمای واکنش بیشتر باید با احتیاط مصرف شوند.
حرف R یا N کنار رده چه می‌گوید؟
حرف کنار رده سرعت کسب مقاومت در روزهای اول را می‌گوید، نه مقاومت نهایی را. در استاندارد اروپایی سیمان (EN)، که نامگذاری بسیاری از کارخانه‌ها از آن آمده، N یعنی مقاومت اولیهٔ معمولی، R یعنی مقاومت اولیهٔ زیاد و L یعنی مقاومت اولیهٔ کم که فقط برای سیمان‌های سربارهٔ کورهٔ بلند به کار می‌رود. «۴۲.۵R» یعنی همان حد ۲۸ روزه، با سخت شدن تندتر در دو روز اول.
ردهٔ سیمان همان مقاومت بتن است؟
نه؛ ردهٔ سیمان مقاومت ملات آزمایشگاهی است و مقاومت بتن را طرح اختلاط تعیین می‌کند، یعنی مقدار سیمان در هر متر مکعب، نسبت آب به سیمان، دانه‌بندی شن و ماسه و عمل‌آوری. با سیمان ۴۲.۵ هم میشود بتن ضعیف ساخت، اگر آب زیاد بریزند، و با ۳۲.۵ هم بتن سازه‌ای مناسب ساخته میشود، اگر طرح اختلاط برای همان رده حساب شده باشد.
پس اگر نقشه بتن با مقاومت مشخص خواسته، رده را مهندس طراح یا آزمایشگاه بتن در طرح اختلاط مشخص می‌کند. مصرف سیمان در متر مکعب را با «محاسبه‌گر سیمان» تخمین بزنید، ولی رده را عوض نکنید مگر طرح اختلاط هم عوض شود؛ جایگزین کردن ۴۲.۵ با ۳۲.۵ بی تغییر عیار، مقاومت بتن را پایین می‌آورد.
سیمان ۳۲۵ برای بتن سازه‌ای مجاز است؟
بله، به شرط طرح اختلاط درست. سیمان تهران ردهٔ ۳۲.۵-۱ را برای «کلیه سازه‌های بتنی مسلح و غیر مسلح»، پل، مخزن آب و سیلوی بتنی معرفی می‌کند. باور رایج بازار که «۳۲۵ فقط برای ملات است» درست نیست؛ تفاوت در سرعت سخت شدن و مقدار سیمانی است که برای همان مقاومت لازم میشود.
کدام رده برای چه کاری مناسب‌تر است؟
- ۳۲.۵: ملات دیوارچینی و اندود، کف‌سازی، بتن معمولی و کار در هوای گرم که سخت شدن کندتر فرصت کار بیشتری می‌دهد
- ۴۲.۵: اسکلت بتنی، ستون و سقف، قالببرداری زودتر و بتن‌ریزی در هوای سرد؛ رایج‌ترین ردهٔ بازار
- ۵۲.۵: قطعهٔ پیش‌ساخته و کارهایی که قالب باید زود باز شود، و بتن‌ریزی در سرما؛ برای بتن حجیم تابستانی نه
در بورس کالا کدام رده بیشتر معامله میشود و چقدر گران‌تر است؟
ردهٔ ۴۲.۵ بازار را در دست دارد. از حدود ۵۸ میلیون و ۵۰۰ هزار تن سیمانی که در سال ۱۴۰۴ در بورس کالا معامله شد، ۶۷.۲ درصد ردهٔ ۴۲.۵ بود، ۲۶.۳ درصد ردهٔ ۳۲.۵ و فقط ۰.۷ درصد ردهٔ ۵۲.۵. پرحجم‌ترین کالای تنها نیز پرتلند نوع ۲ ردهٔ ۴۲.۵ است.
اختلاف نرخ دو ردهٔ رایج کمتر از آن است که فروشنده‌ها نشان می‌دهند. در معاملات بورس کالا در دو هفتهٔ ۲۸ شهریور تا ۱۱ مهر ۱۴۰۵، میانهٔ نرخ پاکت ۵۰ کیلویی تیپ ۱-۴۲۵ حدود ۱۴ درصد بالاتر از تیپ ۱-۳۲۵ بود و در فله فقط حدود ۵ درصد. ردهٔ ۵۲.۵ را در آن دو هفته فقط سه کارخانه عرضه کردند. نرخ روز هر رده و هر کارخانه را در «قیمت‌های تفکیکی» ببینید.
از کجا بفهمیم سیمان تحویلی همان رده را دارد؟
در پاکتی، رده باید روی خود پاکت چاپ شده باشد، کنار تیپ، نام کارخانه و نشان استاندارد؛ معنی هر چاپ را در مطلب ردهٔ مقاومتی و نشانه‌های روی کیسه بخوانید. در فله، نام کامل کالا در حواله و بارنامه میآید و با نام کالای عرضه‌شده در بورس یکی است. برای کار حساس، گواهی آزمون همان محموله را از کارخانه بخواهید و از بتن نمونهٔ مکعبی یا استوانه‌ای بگیرید؛ مقاومت بتن را آزمایشگاه بتن می‌سنجد، نه چشم.
