وقتی سیمان به کارگاه می‌رسد، نخستین کاری که باید انجام شود مقایسهٔ نوع چاپ‌شده روی کیسه یا برگ تحویل سیمان فله با سفارش ثبت‌شده است، نه فقط اعتماد به گفتهٔ راننده یا بنکدار. بند ۵-۲-۶-۱-۳ مبحث پنجم مقررات ملی ساختمان (ویرایش ۱۳۹۶، ص ۱۲ کتاب) می‌گوید: «بر روی کیسه‌های سیمان باید نوع سیمان و تاریخ تولید سیمان درج شود. در سیمان‌های پرتلند نوع یک، باید مقاومت سیمان نیز قید گردد.» بند ۵-۲-۶-۱-۵ همان صفحه برای هر محموله می‌گوید: «مشخصات کارخانه و نوع سیمان و تاریخ تولید باید در برگ تحویل ثبت شده باشد.» پس هم کیسه و هم محمولهٔ فله باید نوع و تاریخ تولید را نشان بدهند. اگر موجودی نوعی که سفارش داده‌اید کم باشد، ممکن است نوع دیگری بار شود؛ اگر این تفاوت پیش از تخلیه یا مصرف کشف نشود، امکان برگرداندن محموله عملاً از بین می‌رود. برای همین، تطبیق کیسه یا برگ تحویل با سفارش باید بخشی عادی از روال تحویل باشد، نه واکنشی به مشکلی که بعداً در بتن یا ملات دیده می‌شود.
کجا جابه‌جایی نوع سیمان واقعاً خطرناک است؟
در پی‌های در تماس با خاک یا آب حاوی سولفات، سیمان باید دستهٔ مقاومت سولفاتی طرح را داشته باشد. مبحث نهم ویرایش ۱۳۹۹ (جدول ۹-پ۱-۸، ص ۵۱۳ کتاب) برای XS1 تا XS3 به‌ترتیب سیمانی با «مقاومت سولفاتی کم»، «متوسط» و «زیاد» میخواهد و مقاومت سولفاتی کم را با آزمون تعریف می‌کند: انبساط ملات در محلول سولفات، استاندارد ملی ۱۷۱۰۷، «کمتر از ۰٫۱ درصد در ۶ ماه» (بند ۹-پ۱-۴-۹). ویرایش ۱۳۹۶ مبحث پنجم تیپ ۲ را «سیمان پرتلند اصلاح شده» و تیپ ۵ را «سیمان مقاوم در برابر سولفات» می‌نامد (بندهای ۵-۲-۲-۱-۲ و ۵-۲-۲-۱-۵) و ویژگی‌های شیمیایی را به استاندارد ملی ۳۸۹ می‌سپارد (بند ۵-۲-۳-۱-۱). جدول سقف آلومینات تری‌کلسیم (C₃A)، همان فازی که با سولفات واکنش می‌دهد، در ویرایش ۱۳۹۲ بود (جدول ۵-۷-۱): تیپ ۵ پنج درصد و تیپ ۲ هشت درصد، یعنی تیپ ۲ فقط مقاومت متوسط. پس اگر نقشه XS2 یا XS3 خواسته، تیپ را از کیسه بخوانید و دستهٔ مقاومت سولفاتی را از گواه کارخانه بخواهید؛ تصمیم جابه‌جایی تیپ با ناظر است، نه با بنّا. آسیبش هم زود دیده نمی‌شود و معمولاً سال‌ها بعد به شکل پوسیدگی بتن بیرون می‌زند. در سازه‌های عادی مسکونی، تفاوت تیپ ۱ و ۲ کمتر بحرانی است، ولی تیپ ۱ در ویرایش ۱۳۹۲ سقفی برای C₃A نداشت و روی زمان گیرش و مقاومت اولیه هم اثر می‌گذارد.
روی کیسه دقیقاً چه چیزی را بخوانم؟
سه چیز، به همین ترتیب. نخست نوع سیمان: «پ-۲» یعنی پرتلند تیپ ۲، «پ-۵» یعنی ضدسولفات، و نام‌هایی مثل پوزولانی یا پرتلند آهکی سیمان دیگری‌اند، نه همان تیپ ۲. دوم ردهٔ مقاومت، که در تیپ ۱ باید کنار نوع بیاید، مثل ۳۲۵-۱ یا ۴۲۵-۱. سوم تاریخ تولید، که هم نشان می‌دهد سیمان چقدر انبار مانده و هم اینکه همهٔ کیسه‌های یک بار از یک تولیدند یا نه. اگر کیسه‌ای هیچ‌کدام را نداشت، بند ۵-۲-۶-۱-۳ مبحث پنجم دربارهٔ آن رعایت نشده است؛ تا نوعش روشن نشده در بتن سازهای نریزید.
سیمان اشتباه را پس بدهم یا مصرف کنم؟
بستگی به جای مصرف دارد. اگر نقشه یا مشخصات فنی نوع سیمان را تعیین کرده، تصمیم با ناظر است، نه با بنّا و نه با فروشنده؛ تا تصمیم گرفته نشده، کیسه‌ها را جدا بچینید و در بتن نریزید؛ بند ۵-۲-۶-۱-۶ هم میخواهد «سیمان‌های کیسه‌ای باید بر اساس نوع به طور جداگانه در انبار نگهداری شوند، به گونه‌ای که امکان اشتباه آنها با هم وجود نداشته باشد». برای کارهای غیرسازهای مثل ملات دیوارچینی یا کف‌سازی، تیپ ۱ به‌جای تیپ ۲ معمولاً مشکلی نمی‌سازد، ولی تفاوت قیمت را از فروشنده بخواهید: تیپ‌ها در بورس کالا نرخ جدا دارند و نرخ روز هر کدام را می‌توانید در صفحهٔ قیمت روز ببینید.
اگر بارنامهٔ سیمان فله ناقص بود چه باید کرد؟
بند ۵-۲-۶-۱-۵ مبحث پنجم برای هر محموله «مشخصات کارخانه و نوع سیمان و تاریخ تولید» را در برگ تحویل میخواهد؛ پس برگ تحویل (بارنامه) باید دست‌کم نام کارخانه، نوع و تاریخ تولید را داشته باشد، نه فقط تاریخ بارگیری. اگر یکی از این‌ها نبود، بهتر است پیش از تخلیهٔ سیلو با کارخانه یا نمایندگی فروش تماس گرفته شود، چون سیمان فله برخلاف کیسه، پس از تخلیه در سیلوی مشترک کارگاه دیگر قابل تفکیک از سیمان قبلی نیست.
چطور از تکرار این اشتباه در سفارش‌های بعدی جلوگیری کنیم؟
ثبت دقیق تیپ و ردهٔ مقاومتی در سفارش کتبی، و درخواست عکس از کیسه یا برگ تحویل پیش از حرکت کامیون، بیشتر این اشتباه‌ها را قبل از رسیدن به کارگاه آشکار می‌کند. در کارگاه هم هر تیپ را از لحظهٔ تخلیه جدا بچینید تا اشتباه انبار به اشتباه تحویل اضافه نشود.
