سیمان فله را کسی نمی‌شمارد؛ فقط وزن میشود. هر کیلوگرمی که روی کاغذ هست و در سیلوی کارگاه نیست، پول پرداخت‌شده‌ای است که هیچ‌جا دیده نمی‌شود. خبر خوب این است که وزن را میشود با دقتی سنجید که جای بحث کمی باقی بگذارد، به شرط آنکه روش درست باشد.
چرا بارنامه و فاکتور به‌تنهایی وزن سیمان فله را ثابت نمی‌کند؟
چون هر دو را طرف فروش صادر می‌کند و عددشان از توزین خود اوست. سیمانی که از بورس کالا خریده میشود در انبار کارخانه تحویل میشود و وزنش را باسکول کارخانه تعیین می‌کند؛ از آنجا تا کارگاه، تانکر از دست راننده و گاهی چند واسطه می‌گذرد. مبحث نهم مقررات ملی ساختمان میخواهد مشخصات کارخانه، نوع سیمان و تاریخ تولید هر محمولهٔ وارد به کارگاه در برگ تحویل ثبت شود؛ ولی وزنی که واقعاً به سیلوی تو رسیده را فقط توزین دوم نشان میدهد.
خطای مجاز باسکول روی یک تریلی سیمان چقدر است؟
برای بار ۲۵ تنی چند ده کیلوگرم، نه چند صد کیلوگرم. توصیه‌نامهٔ OIML R76 سازمان بین‌المللی اندازه‌شناسی قانونی، که پایهٔ ضوابط ترازوهای غیرخودکار است، برای ترازوی ردهٔ دقت ۳ خطای مجاز را بر حسب گام درجه‌بندی (e) میدهد: برای بار بین ۵۰۰ تا ۲٬۰۰۰ گام، یک گام در تأیید اولیه. خطای مجاز در حین کار «twice the maximum permissible errors on initial verification» است، یعنی دو گام.
مثال با باسکولی که گامش ۲۰ کیلوگرم است: تانکر پر حدود ۴۰ تن، یعنی ۲٬۰۰۰ گام، خطای مجازش در حین کار ۴۰ کیلوگرم است؛ تانکر خالی حدود ۱۵ تن هم همین‌قدر. بدترین حالت برای وزن خالص، جمع دو خطا یعنی ۸۰ کیلوگرم است، حدود ۰٫۳ درصد از ۲۵ تن. اگر وزن کارگاه با بارنامهٔ کارخانه مقایسه شود، دو باسکول متفاوت درگیرند و بدترین حالت به حدود ۱۶۰ کیلوگرم، نزدیک ۰٫۶ درصد، می‌رسد.
این حساب فقط برای باسکولی معتبر است که تأییدیهٔ استاندارد دارد. مدیرکل استاندارد گلستان در مرداد ۱۴۰۴ به خبرگزاری دانشجو گفت: «باسکول‌های فاقد تاییدیه، مجاز به فعالیت نبوده و پلمب می‌شوند». پیش از توزین، برچسب و تاریخ تأیید باسکول را ببین.
وزن‌کشی سیمان فله را قدم‌به‌قدم چطور انجام دهیم؟
پر و خالی را روی یک باسکول بکش تا خطای ثابت آن باسکول از وزن خالص حذف شود. ترتیب کار:
- پیش از رسیدن بار، باسکول تأییدشدهٔ نزدیک کارگاه را با راننده یا فروشنده هماهنگ کن و در سفارش بنویس
- تانکر پر را بکش و روی قبض شمارهٔ پلاک، تاریخ، ساعت و نام باسکول را بخواه
- پیش از تخلیه، شمارهٔ بارنامه و نوع سیمان را با سفارش تطبیق بده
- پس از تخلیه، از دریچهٔ بالای مخزن خالی بودنش را ببین؛ سیمانی که ته مخزن مانده، تحویل نشده است
- تانکر خالی را روی همان باسکول بکش و قبض دوم را بگیر
- وزن خالص را از تفاضل دو قبض حساب کن و با وزن بارنامه مقایسه کن
- قبض‌ها، بارنامه و عکس دریچهٔ مخزن را برای هر محموله در یک پوشه نگه دار
کسری وزن چقدر باشد که نشانهٔ کم‌فروشی است؟
کسری بیشتر از خطای مجاز دو باسکول، یعنی بالای حدود ۰٫۶ درصد، در مثال بالا بیش از ۱۶۰ کیلوگرم روی ۲۵ تن، خطای ترازو حساب نمی‌شود. اگر پر و خالی را روی یک باسکول کشیده‌ای، مرز به حدود ۸۰ کیلوگرم پایین می‌آید. یک بار کسری را با توزین دوباره روی باسکول تأییدشدهٔ دیگر بسنج؛ اگر در چند محمولهٔ پیاپی از یک فروشنده تکرار شد، الگوست، نه اتفاق.
حرف رایج بازار که «یکی دو درصد کم آمدن طبیعی است» با این حساب نمی‌خواند. دو درصد از ۲۵ تن، ۵۰۰ کیلوگرم یا ده کیسه است؛ شش برابر بدترین خطای دو باسکول تأییدشده.
کسری وزن سیمان فله چقدر پول است؟
بیشتر از آنچه به چشم می‌آید، چون روی هر محموله تکرار میشود. در معاملات بورس کالا از ۲۸ شهریور تا ۱۱ مهر ۱۴۰۵ میانهٔ کشوری فلهٔ سیمان تیپ ۲ برای هر تن ۲٬۸۴۸٬۶۰۰ تومان بود. با همین نرخ، بی کرایه:
- کسری ۲۵۰ کیلویی در یک تریلی ۲۵ تنی: حدود ۷۱۲ هزار تومان
- همین کسری در ۲۰ محمولهٔ یک پروژه: حدود ۱۴٫۲ میلیون تومان
- کسری ۵۰۰ کیلویی، همان «دو درصد طبیعی»: حدود ۱٫۴ میلیون تومان در هر تریلی
کرایهٔ حمل هم معمولاً بر حسب تن بارنامه حساب میشود، پس کسری کرایهٔ اضافه هم هست. نرخ روز سیمان فله هر کارخانه را در قیمت‌های تفکیکی ببین.
سیمان پاکتی را هم باید وزن کرد؟
بله، ولی روشش شمارش و نمونه‌گیری است. استاندارد ملی ۳۸۹ (تجدیدنظر ۱۴۰۴) کسری وزن هر کیسه را نسبت به وزن اسمی حداکثر ۲ درصد می‌پذیرد، یعنی کیسهٔ ۵۰ کیلویی دست‌کم ۴۹ کیلوگرم، و میانگین وزن ۵۰ کیسه‌ای که تصادفی از یک محموله برداشته میشود نباید کمتر از وزن اسمی باشد؛ وگرنه کل محموله پذیرفتنی نیست. مبحث نهم هم وزن اسمی هر کیسه را ۵۰ کیلوگرم نوشته است.
در عمل، تعداد کیسه‌های تخلیه‌شده را بشمار و چند کیسه را روی ترازوی سالم وزن کن. اختلاف تعداد کیسه بیشتر از اختلاف وزن هر کیسه پول جابه‌جا می‌کند. خریدار سیمان فله یا پاکتی در مقدار بالا، پیش از سفارش با محاسبه‌گر سیمان مقدار واقعی لازم را دربیاورد تا کسری با پرت کارگاه قاطی نشود.
کسری اثبات‌شده را چطور از فروشنده بگیریم؟
با مدرک کتبی و پیش از تسویه. شرط وزن‌کشی را از اول در سفارش بنویس: باسکول مرجع، کشیدن پر و خالی، و کسر کسری از مبلغ. نامهٔ اعتراض را با کپی دو قبض و بارنامه برای فروشنده بفرست و اگر از بنکدار خریده‌ای، تا روشن شدن موضوع مبلغ همان کسری را نگه دار. فروشنده‌ای که بار را با وزن خودش تحویل میدهد و به توزین مستقل تن نمی‌دهد، خودش نشانه است.
