سیمان پرتلند آهکی همان کلینکر پرتلند است که با مقداری سنگ آهک و سنگ گچ آسیاب شده؛ سنگ آهک نرمتر از کلینکر خرد میشود و ذرات ریزش فضای میان دانههای سیمان را پر میکند. در بازار ایران هنوز سهم کوچکی دارد و بیشتر به شکل پاکتی فروخته میشود. سؤال اصلی خریدار این است که آیا ارزان‌تر بودنش به قیمت ضعیف‌تر بودن تمام میشود یا نه.
سیمان پرتلند آهکی دقیقاً از چه ساخته میشود؟
پرتلند آهکی از کلینکر، سنگ آهک و مقدار لازم سولفات کلسیم ساخته میشود. استاندارد ملی ۱۷۵۱۸-۱ با عنوان «سیمان‌های هیدرولیکی آمیخته – ویژگی‌ها» که در ۱۴۰۵ تصویب شد، دو گونهٔ آن را تعریف میکند:
- گونهٔ A (نماد CEM II/A-L)؛ ۸۰ تا ۹۴ درصد کلینکر و ۶ تا ۲۰ درصد سنگ آهک
- گونهٔ B (نماد CEM II/B-L)؛ ۶۵ تا ۷۹ درصد کلینکر و ۲۱ تا ۳۵ درصد سنگ آهک
- در هر دو، تا ۵ درصد اجزای فرعی هم مجاز است
حرف L یا LL در نماد به کربن آلی سنگ آهک برمی‌گردد. در گونهٔ LL کربن آلی سنگ آهک حداکثر ۰.۲۰ درصد وزنی است و در گونهٔ L حداکثر ۰.۵۰ درصد. این استاندارد جای استاندارد قدیمی ۴۲۲۰ (سیمان پرتلند آهکی، ۱۳۸۴) را گرفته است. برخی کارخانه‌ها این سیمان را هنوز با نماد «پ-آ» معرفی میکنند.
نام‌های بازاری این سیمان چیست و با آهک ساختمانی چه فرقی دارد؟
در بازار این سیمان را «سیمان آهکی»، «پرتلند آهکی» یا با نماد «پ-آ» می‌فروشند و در منابع آمریکایی Type IL نام دارد. فروشگاه‌ها گاهی «سیمان سیاه پرتلند آهکی» هم می‌نویسند؛ «سیاه» در زبان بازار فقط یعنی سیمان خاکستری در برابر سیمان سفید و چیزی دربارهٔ نوع نمی‌گوید.
سیمان آهکی با آهک ساختمانی یکی نیست. آهک شکفته یا هیدراته که در ملات باتارد و گچ‌وخاک مصرف میشود، کلینکر ندارد و جای سیمان را نمیگیرد؛ سیمان پرتلند آهکی کلینکر سیمان است و مثل تیپ ۱ و ۲ با آب می‌گیرد. کسی که «سیمان آهکی» سفارش میدهد، باید روی کیسه نام سیمان و ردهٔ مقاومتی را ببیند، نه کیسهٔ آهک.
فرق سیمان پرتلند آهکی با سیمان پرتلندی که سنگ آهک دارد چیست؟
فرقشان در مقدار سنگ آهک و استاندارد مرجع است. استاندارد ملی ۳۸۹ اجازه میدهد سیمان معمولی تیپ ۱ و ۲ حداکثر ۵ درصد جرمش سنگ آهک داشته باشد، به شرطی که همهٔ ویژگی‌های آن استاندارد را برآورده کند و روی کیسه عبارتی دربارهٔ داشتن سنگ آهک بیاید. از ۶ درصد به بالا، سیمان دیگر پرتلند ساده نیست و سیمان آمیخته به حساب می‌آید.
پس اگر روی کیسهٔ تیپ ۲ نوشته «حاوی سنگ آهک»، آن کیسه پرتلند آهکی نیست و همان تیپ ۲ است. خریداری که سیمان بی سنگ آهک میخواهد، طبق همان استاندارد ۳۸۹ می‌تواند این را هنگام سفارش یا در قرارداد بخواهد.
آیا سیمان پرتلند آهکی از تیپ ۱ و ۲ ضعیف‌تر است؟
پرتلند آهکی با سنگ آهک کم، اگر درست آسیاب شده باشد، مقاومت ۲۸ روزهای نزدیک تیپ ۱ و ۲ میدهد؛ با سنگ آهک زیاد ضعیف‌تر میشود. انجمن سیمان آمریکا در گزارش فنی SN3148 دربارهٔ سیمان‌های تا ۱۵ درصد سنگ آهک می‌نویسد این سیمان طوری طراحی میشود که در همان مقدار مصرف، مقاومت ۲۸ روزهٔ مشابه بدهد.
همان گزارش دو نکتهٔ دیگر هم دارد. برای رسیدن به کارکرد مشابه، این سیمان معمولاً به‌ازای هر درصد سنگ آهک ۸ تا ۱۰ متر مربع بر کیلوگرم نرمتر آسیاب میشود. و اینکه کاهش مقاومت با ۱۵ درصد سنگ آهک نسبتاً کم است، ولی در درصدهای بالاتر افت مقاومت تقریباً به نسبت مقدار سنگ آهک بیشتر میشود. پس گونهٔ B با ۲۱ تا ۳۵ درصد سنگ آهک را با گونهٔ A یکی ندانید و ردهٔ مقاومتی روی کیسه را ملاک بگیرید، نه نام سیمان.
ادعاهای فروشنده‌ها دربارهٔ دوام پرتلند آهکی کدام سند دارد؟
صفحه‌های فروش برای پرتلند آهکی پمپاژ بهتر، مقاومت بیشتر در برابر یخ‌زدن، نفوذ کمتر یون کلر و تخلخل کمتر را می‌شمارند. گزارش فنی SN3148 انجمن سیمان پرتلند آمریکا، که پژوهشهای سیمان تا ۱۵ درصد سنگ آهک را جمع کرده، جمع‌بندی‌اش این است: «concretes made using PLC can perform similarly to concretes made with portland cement»؛ یعنی بتن این سیمان با رعایت طرح اختلاط و کنترل کیفیت، مشابه بتن سیمان پرتلند رفتار میکند. پس «مشابه» درست است و «برتر» اغراق:
- یون کلر؛ پروفیل نفوذ کلر در بتن این سیمان و سیمان پرتلند تقریباً یکسان گزارش شده، ولی در بتن بی پوزولان و سرباره، بار الکتریکی عبوری آزمون نفوذ کلر به‌طور میانگین ۳۸ درصد بیشتر بوده است
- یخ‌زدن و آب‌شدن؛ در بتن حباب‌دار، مقاومت در برابر یخ‌زدن و پوسته‌شدن هم‌تراز بتن سیمان پرتلند معادل گزارش شده، نه بیشتر
- تخلخل؛ تخلخل ملات‌های این سیمان در یک پژوهش حدود ۵ درصد بیشتر از ملات سیمان پرتلند همان کارخانه بود، هرچند مقاومت الکتریکی‌شان ۱۰ تا ۳۰ درصد بالاتر بود
- پمپاژ؛ گزارش دربارهٔ پمپاژ چیزی نمی‌گوید و فقط می‌نویسد آب‌انداختن گاهی فرق دارد و پرداخت‌کار باید روشش را تنظیم کند
- کربناسیون؛ اگر دو بتن برای یک مقاومت ۲۸ روزه طراحی شوند، با آهنگ مشابه کربناته می‌شوند
این یافته‌ها برای سیمان تا ۱۵ درصد سنگ آهک است؛ همان گزارش می‌گوید با سنگ آهک بیشتر، تخلخل و نفوذ کلر بالا می‌رود. یعنی دربارهٔ گونهٔ B ایرانی، با ۲۱ تا ۳۵ درصد سنگ آهک، نمی‌شود به این عددها تکیه کرد.
سیمان پرتلند آهکی برای چه کارهایی مناسب است و کجا نه؟
پرتلند آهکی برای کارهای عمومی که سیمان خاصی نخواسته‌اند مناسب است:
- ملات دیوارچینی و اندود، که کارپذیری بهترش به چشم بنّا می‌آید
- بتن کف‌سازی و بتن‌های غیرسازهای
- بلوک و قطعات بتنی ساده
- بتن سازهای معمولی، اگر رده‌اش با طرح اختلاط بخواند و ناظر تأیید کند
جایی که نباید سراغش بروید، بتن در تماس با خاک یا آب سولفاتدار است. انجمن سیمان آمریکا سیمان پرتلند آهکی را فقط وقتی هم‌ردیف تیپ ۲ یا ۵ می‌آورد که آزمون مقاومت سولفاتی را گذرانده و نشان MS یا HS گرفته باشد. اگر گزارش خاک سولفات نشان داده، همان تیپ ۲ یا ۵ را بخرید.
سیمان پرتلند آهکی در بازار ایران چقدر پیدا میشود؟
سیمان پرتلند آهکی کم‌عرضه است. در معاملات بورس کالا از ۲۸ شهریور تا ۱۱ مهر ۱۴۰۵، فقط ۹ کارخانه آن را عرضه کردند و سهمش از کل حجم معامله‌شدهٔ سیمان حدود ۱ درصد بود. این کارخانه‌ها آذر آبادگان خوی، ارومیه، کاوان بوکان، صوفیان، ایلام، داراب، خاکستری نی‌ریز، منددشتی و قائن بودند.
بیشترش پاکتی فروخته میشود. از ابتدای ۱۴۰۵ تا ۱۱ مهر، حدود ۳۰۵ هزار تن پرتلند آهکی پاکتی در بورس کالا معامله شد و حدود ۲۲ هزار تن فله. اگر کارگاهتان دور از این کارخانه‌هاست، کرایهٔ حمل صرفهٔ آن را می‌خورد؛ جای کارخانه‌ها را در فهرست کارخانه‌های سیمان ببینید.
سیمان پرتلند آهکی چقدر از تیپ ۲ ارزان‌تر است؟
در همان دو هفته، پاکت ۵۰ کیلویی پرتلند آهکی در ۷ کارخانه از ۹ کارخانه بین ۴ تا ۲۹ درصد ارزان‌تر از پاکت ۵۰ کیلویی تیپ ۲ همان کارخانه معامله شد. در منددشتی پاکت پرتلند آهکی حدود ۳.۵ درصد گران‌تر بود و در خاکستری نی‌ریز که آن را فقط فله عرضه کرد، نرخ فلهٔ دو نوع برابر بود. در چهار کارخانه فاصله میان ۹ تا ۱۲ درصد بود.
مثال؛ برای اندود یک ساختمان ۱۰۰ پاکت سیمان لازم دارید. با فاصلهٔ ۱۰ درصدی، خرید پرتلند آهکی برابر قیمت ۱۰ پاکت تیپ ۲ صرفه‌جویی است. این صرفه وقتی واقعی است که کارخانه نزدیک باشد و رده مناسب کار باشد. نرخ امروز هر دو را در قیمت‌های تفکیکی کنار هم ببینید.
پیش از خرید پرتلند آهکی روی کیسه چه ببینیم؟
پیش از خرید این‌ها را روی کیسه یا بارنامه وارسی کنید:
- نام محصول و استاندارد مرجع؛ پرتلند آهکی باید به استاندارد سیمان‌های آمیخته ارجاع بدهد، نه فقط ۳۸۹
- گونهٔ A یا B و ردهٔ مقاومتی، مثلاً ۳۲.۵ یا ۴۲.۵
- تاریخ تولید به ماه و سال
- برای بتن سازهای، تأیید کتبی ناظر یا طراح
