برای بیشتر کارهای ساختمانی در خاکی که سولفات زیادی ندارد، سیمان تیپ ۱ و تیپ ۲ با ردهٔ برابر هر دو جواب می‌دهند و انتخاب بینشان را گزارش خاک، نقشه و در دسترس بودن تعیین میکند. هر دو سیمان پرتلندند و در استاندارد ملی ۳۸۹ تعریف شده‌اند. فرقشان در یک ترکیب کلینکر است که دوام بتن را در خاک و آب سولفاتدار تعیین میکند.
تفاوت شیمیایی سیمان تیپ ۱ و ۲ در استاندارد چیست؟
تفاوت سیمان تیپ ۱ و ۲ در سقف آلومینات سه‌کلسیمی (C₃A) است؛ استاندارد ملی ۳۸۹ و مرجع آن ASTM C150 این ترکیب را در تیپ ۲ حداکثر ۸ درصد وزن سیمان می‌خواهند و برای تیپ ۱ سقفی نمی‌گذارند. C₃A همان ترکیبی است که با سولفات خاک و آب زیرزمینی واکنش می‌دهد و محصولی پرحجم می‌سازد که بتن را از درون ترک می‌اندازد.
انجمن سیمان آمریکا (American Cement Association) در جدول کاربرد سیمان‌ها، تیپ ۱ را سیمان «کاربرد عمومی» و تیپ ۲ را سیمان «مقاومت متوسط در برابر سولفات» آورده است. همین انجمن دربارهٔ سیمان عمومی می‌نویسد: «General-purpose cements are suitable for all uses where the special properties of other cement types are not required.» یعنی سیمان عمومی برای هر کاری مناسب است که ویژگی خاص تیپ‌های دیگر را لازم ندارد.
سیمانی که روی کیسه یا در مشخصات فنی «تیپ ۱/۲» نوشته شده، شرط هر دو را با هم دارد. انجمن سیمان آمریکا توضیح می‌دهد: «This simply means that such a cement meets the requirements of both Type I and Type II cement.» استاندارد ۳۸۹ هم چنین نامگذاری دوگانه‌ای را پذیرفته است.
سیمان تیپ ۲ دیرتر خشک میشود؟ زمان گیرش و مقاومت چقدر فرق دارد؟
سیمان تیپ ۲ با ردهٔ برابر باید همان مقاومت ۲۸ روزهٔ تیپ ۱ را بدهد؛ رده، مثل ۴۲.۵ مگاپاسکال، برای هر دو یکی سنجیده میشود. ادعای بعضی صفحه‌ها که تیپ ۲ «۳۵ روزه» و تیپ ۱ «۲۸ روزه» خشک میشود، پایه‌ای در استاندارد ندارد؛ زمان گیرش اولیهٔ هر دو در استاندارد ۳۸۹ یک کف دارد.
آنچه درست است، تفاوت آهنگ گرما و مقاومت زودهنگام است. C₃A کمتر یعنی گرمای آغازین کمتر و گاهی رشد مقاومت روزهای اول کمی کندتر. انجمن سیمان آمریکا دربارهٔ سیمان‌های با گرمای آبگیری متوسط می‌نویسد که آهسته‌تر مقاومت می‌گیرند. این فرق برای دال و ستون معمولی محسوس نیست، ولی برای قطعهٔ پیش‌ساخته‌ای که فردایش باید قالب‌برداری شود، اهمیت دارد.
تیپ ۱ برای ساختمان کوچک است و تیپ ۲ برای ساختمان بزرگ؟
نه، استاندارد انتخاب تیپ را به شرایط تماس بتن گره می‌زند، نه به متراژ ساختمان. جملهٔ «تیپ ۱ برای متراژ کم، تیپ ۲ برای ساختمان بزرگ» در چند صفحهٔ فروش تکرار شده، ولی نه در استاندارد ۳۸۹ پایه دارد و نه در جدول انجمن سیمان آمریکا. همان انجمن کاربردهای سیمان عمومی را روسازی، کف، ساختمان بتن‌آرمه، پل، مخزن و لوله می‌شمارد.
اندازهٔ کار فقط از یک راه به انتخاب مربوط میشود؛ بتنریزی حجیم. در پی گستردهٔ ضخیم یا دیوار حائل کلفت، گرمای آبگیری سیمان در دل بتن حبس میشود و سیمان با گرمای کمتر خطر ترک حرارتی را کم میکند. برای این کارها انتخاب سیمان را به مهندس طراح بسپارید.
کجا سیمان تیپ ۲ لازم است و کجا تیپ ۱ کافی است؟
سیمان تیپ ۲ جایی لازم است که بتن با خاک یا آبی تماس دارد که سولفاتش از معمول بیشتر است ولی شدید نیست. انجمن سیمان آمریکا سیمان مقاوم متوسط را برای سازه‌هایی می‌داند که در تماس با خاک، آب دریا یا آب زیرزمینی با سولفات بالاتر از معمول قرار دارند. نقشهٔ تصمیم ساده این است:
- سقف، ستون، تیر و دیوار بالای زمین؛ تیپ ۱ یا تیپ ۲ با ردهٔ خواسته‌شده در نقشه
- ملات آجرکاری، سیمانکاری و کفسازی داخل ساختمان؛ هر کدام که در دسترس‌تر و ارزانتر است
- پی، شناژ و دیوار زیرزمین در خاکی که گزارش مکانیک خاک سولفات متوسط نشان داده؛ تیپ ۲
- خاک یا آب با سولفات زیاد؛ نه تیپ ۱ و نه تیپ ۲، بلکه تیپ ۵ یا سیمان آمیختهٔ مقاوم به سولفات با تأیید طراح
- بتن حجیم و ضخیم؛ سیمان با گرمای کمتر، به انتخاب طراح
- قطعهٔ پیش‌ساخته با قالب‌برداری زودهنگام؛ ردهٔ بالاتر یا سیمان زودسختشونده
اگر مرز سولفات متوسط و زیاد برایتان روشن نیست، مقایسهٔ سیمان تیپ ۲ و تیپ ۵ را جداگانه بخوانید.
سیمان تیپ ۱ در بازار ایران کمیاب است؟
سیمان تیپ ۱ در بازار ایران کمیاب نیست، ولی سهمش از تیپ ۲ خیلی کمتر است. در معاملات بورس کالا از ۲۸ شهریور تا ۱۱ مهر ۱۴۰۵، تیپ ۱ از ۲۶ کارخانه و تیپ ۲ از ۶۳ کارخانه معامله شد؛ سهم تیپ ۱ از کل حجم سیمان معامله‌شده حدود ۱۴ درصد و سهم تیپ ۲ حدود ۷۰ درصد بود. بیشتر عرضهٔ تیپ ۱ هم با ردهٔ ۴۲.۵ بود.
بعضی کارخانه‌ها تولید تیپ ۱ را بیشتر کرده‌اند. در گزارش مجمع ۱۴۰۴ شرکت سیمان هرمزگان، که پایگاه خبری نبض بورس منتشر کرد، تولید سیمان تیپ ۱ این کارخانه از ۵۲٬۷۰۰ تن به ۳۰۸ هزار تن رسیده است. پس اگر نقشه تیپ ۱ خواسته، پیدا کردنش در بیشتر استان‌ها ممکن است؛ کافی است در قیمت‌های تفکیکی کارخانه‌ها ببینید کدام کارخانهٔ نزدیک شما آن را عرضه میکند.
سیمان تیپ ۱ چقدر ارزانتر از تیپ ۲ است؟
سیمان تیپ ۱ هر کارخانه در بورس کالا معمولاً کمی ارزانتر از تیپ ۲ همان کارخانه با همان رده است. در ۲۴ مقایسهٔ هم‌کارخانه و هم‌بسته‌بندی ردهٔ ۴۲.۵ از ۲۸ شهریور تا ۱۱ مهر ۱۴۰۵، تیپ ۱ از ۴.۲ درصد ارزانتر تا ۴ درصد گران‌تر از تیپ ۲ معامله شد و میانهٔ فاصله حدود ۱.۷ درصد ارزانی تیپ ۱ بود. در ردهٔ ۳۲.۵ فقط پنج مقایسه ممکن بود و میانه‌اش حدود ۶ درصد ارزانی تیپ ۱.
میانهٔ کشوری دو تیپ را کنار هم نگذارید. در همان بازه، میانهٔ پاکت ۵۰ کیلویی تیپ ۱-۴۲۵ بالاتر از تیپ ۲ درآمد، چون فهرست کارخانه‌های عرضه‌کنندهٔ این دو یکی نیست و چند کارخانهٔ گران‌تر آذربایجان غربی و خراسان شمالی در فهرست تیپ ۱ پاکتی بودند. مقایسهٔ درست، دو کالای یک کارخانه است.
اختلاف نرخ تیپ ۱ و ۲ در یک پروژه چقدر پول است؟
فرض کنید پی و اسکلت یک ساختمان ۱۰۰ متر مکعب بتن با ۳۵۰ کیلو سیمان در هر متر مکعب لازم دارد؛ میشود ۳۵ تن سیمان، که عدد پروژهٔ خودتان را محاسبه‌گر سیمان می‌دهد. با فلهٔ تیپ ۲-۴۲۵ کف کشور در همان دو هفته، ۲٬۸۲۹٬۳۰۰ تومان هر تن، فاصلهٔ میانهٔ ۱.۷ درصدی حدود ۴۸ هزار تومان در هر تن و نزدیک ۱.۷ میلیون تومان برای کل پروژه میشود.
این رقم کوچک‌تر از کرایه است. حداقل کرایهٔ خالص هر تن بار برای ۱۰۰ کیلومتر، طبق جدول سازمان راهداری که برای تیر ۱۴۰۵ اعلام شد (به نقل از ماشین۳؛ اصل اطلاعیهٔ راهداری در دسترس نبود)، ۴۷۶٬۶۵۰ تومان است. پس اگر کارخانهٔ تیپ ۱ دورتر از کارخانهٔ تیپ ۲ است، کرایهٔ حمل چند برابر این صرفه را می‌خورد. تیپ را با شرایط خاک انتخاب کنید و کارخانه را با نرخ به‌اضافهٔ کرایه.
اگر اشتباهی تیپ ۱ در خاک سولفاته ریخته شد چه کنیم؟
اگر گزارش خاک سولفات کم یا معمولی نشان داده، تیپ ۱ مشکلی نمی‌سازد. اگر سولفات متوسط یا زیاد بوده و تیپ ۱ ریخته شده، اثرش سال‌ها بعد با انبساط، ترک و پوسته شدن لبه‌ها دیده میشود، نه در هفتهٔ اول. همان وقت موضوع را با مهندس ناظر و طراح در میان بگذارید تا راه حفاظت آن بخش را تعیین کنند؛ بعد از بتنریزی تیپ عوض نمی‌شود و تصمیم درست فقط پیش از سفارش گرفته میشود.
