استاندارد ملی ایران ۳۸۹ با عنوان «سیمان پرتلند – ویژگی‌ها» مرجع کیفیت هر سیمان پرتلندی است که در ایران تولید و فروخته میشود. سازمان ملی استاندارد ایران آخرین ویرایش آن را در ۱۴۰۴ با عنوان «تجدیدنظر پنجم» منتشر کرده و این ویرایش جای نسخهٔ ۱۳۹۹ را گرفته است. هر جا تیپ، رده یا تاریخ تولید سیمان محل بحث است، داور نهایی متن همین استاندارد است.
متن رسمی استاندارد ۳۸۹ را از کجا و چطور دانلود کنیم؟
متن رسمی را از سامانهٔ استانداردهای ملی سازمان ملی استاندارد ایران، به نشانی standard.inso.gov.ir، بگیرید. در بازدید ۳۰ مهر ۱۴۰۵ صفحهٔ استاندارد شمارهٔ ۳۸۹ با موضوع «سیمان پرتلند – ویژگی‌ها»، کد ICS 91.100.10، سال تصویب ۱۴۰۴ و وضعیت «معتبر» دیده می‌شد و پیوند «دانلود فایل» کنارش بود. بخش تاریخچهٔ همان صفحه سه نسخه را فهرست میکند: ۱۳۷۸، ۱۳۹۹ و ۱۴۰۴.
- در سامانه شمارهٔ ۳۸۹ را جست‌وجو کنید و صفحهٔ نسخهٔ ۱۴۰۴ را باز کنید
- وضعیت «معتبر» و سال تصویب ۱۴۰۴ را ببینید و بعد «دانلود فایل» را بزنید
- در قرارداد یا مشخصات فنی بنویسید «استاندارد ملی ایران ۳۸۹، تجدیدنظر پنجم، ۱۴۰۴» تا ارجاع به نسخهٔ قدیمی نخورد
فایل‌های پی‌دی‌اف سایت‌های دیگر ممکن است نسخهٔ ۱۳۹۹، پیش‌نویس یا برگهٔ تعرفهٔ قدیمی باشند؛ در نتایج گوگل برای همین جست‌وجو چنین فایل‌هایی هم می‌آید. ما متن استاندارد را بازنشر نمی‌کنیم؛ خلاصهٔ بندهایی که خریدار لازم دارد همین‌جاست و متن کامل را از مرجع رسمی بگیرید.
استاندارد ۳۸۹ دقیقاً چه چیزی را تعیین میکند؟
استاندارد ملی ۳۸۹ حد مجاز ترکیب شیمیایی، نرمی، زمان گیرش، انبساط و مقاومت فشاری سیمان پرتلند را تعیین میکند. بند نخست خود استاندارد هدفش را این‌طور نوشته: «این استاندارد، ویژگیهای فیزیکی، مکانیکی و شیمیایی انواع سیمان پرتلند را تعیین میکند.» بیشتر روش‌های آزمون از استانداردهای ASTM آمده و آزمون مقاومت از استاندارد اروپایی EN196.
بخش دوم سند به رابطهٔ خریدار و فروشنده می‌رسد؛ اطلاعاتی که سفارش باید داشته باشد، نمونه‌برداری، بازرسی، شرایط رد محموله، بسته‌بندی، نگهداری و آنچه روی کیسه چاپ میشود. همین بخش است که در کارگاه به کار می‌آید.
ویرایش ۱۴۰۴ استاندارد ۳۸۹ جایگزین کدام نسخه شد؟
ویرایش ۱۴۰۴ جایگزین استاندارد ۳۸۹ سال ۱۳۹۹ شد. سامانهٔ استانداردهای سازمان ملی استاندارد سه نسخه از این سند را ثبت کرده است؛ ۱۳۷۸ با عنوان «ویژگیهای سیمان پرتلند»، ۱۳۹۹ و ۱۴۰۴. منابع ویرایش تازه ASTM C150/C150M نسخهٔ ۲۰۲۴ و بخش یک EN197 نسخهٔ ۲۰۱۱ است، در حالی که نسخهٔ ۱۳۹۹ بر ASTM C150 نسخهٔ ۲۰۱۹ تکیه داشت.
بیشتر مقاله‌ها و برگه‌های فنی که امروز در اینترنت دست‌به‌دست می‌شوند هنوز نسخهٔ ۱۳۹۹ را نقل می‌کنند. اگر در قرارداد یا مشخصات فنی پروژه به استاندارد ۳۸۹ ارجاع می‌دهید، سال ویرایش را هم بنویسید تا بعداً بحثی پیش نیاید.
استاندارد ۳۸۹ چند نوع سیمان پرتلند تعریف میکند؟
استاندارد ۳۸۹ یازده نوع سیمان پرتلند تعریف میکند و هر کدام را با نماد فارسی نشان می‌دهد:
- پ۱ و پ۱ها؛ نوع یک برای کاربرد عمومی و نسخهٔ هوازای آن
- پ۲ و پ۲ها؛ نوع دو برای کاربرد عمومی با مقاومت متوسط در برابر سولفات
- پ۲گ و پ۲هاگ؛ نوع دو با گرمای هیدراته شدن متوسط
- پ۲د؛ نوع دو دریایی برای مقاومت هم‌زمان در برابر کلرید و سولفات
- پ۳ و پ۳ها؛ نوع سه برای مقاومت اولیهٔ زیاد
- پ۴؛ نوع چهار برای گرمای هیدراته شدن کم
- پ۵؛ نوع پنج برای مقاومت زیاد در برابر سولفات
یک سیمان می‌تواند هم‌زمان شرط دو نوع را داشته باشد، مثل «نوع یک/دو». استاندارد یادآوری هم دارد که هر نوعی در همه‌جا پیدا نمی‌شود و پیش از انتخاب نوعی جز نوع یک، امکان تأمینش در محل پروژه باید بررسی شود. فرق کاربردی انواع سیمان را در راهنمای جداگانه آورده‌ایم.
رده‌های مقاومتی در استاندارد ۳۸۹ کدام‌اند؟
استاندارد ۳۸۹ سیمان را در چهار ردهٔ مقاومتی ۲۲.۵، ۳۲.۵، ۴۲.۵ و ۵۲.۵ مگاپاسکال دسته‌بندی میکند؛ عدد رده مقاومت فشاری ملات استاندارد در ۲۸ روز است که با روش اروپایی EN196 سنجیده میشود. همان ۳۲۵ و ۴۲۵ که در بازار و تابلوی بورس کالا می‌بینید شکل خلاصهٔ همین رده‌هاست.
یک جملهٔ این استاندارد برای خریدار مهم است: «عدم اظهار رده در هر نوع سیمان به منزله پایین‌ترین رده در هر نوع سیمان است.» یعنی اگر روی کیسه یا بارنامه فقط نوشته «تیپ ۲» و رده‌ای نیامده، حق ندارید فرض کنید ۴۲.۵ تحویل گرفته‌اید.
در بورس کالا کدام نوع و ردهٔ ۳۸۹ معامله میشود؟
در بایگانی معاملات بورس کالا، از ۶ تا ۲۰ مهر ۱۴۰۵ ثبت ۳۲۰ کالای سیمان از ۷۳ کارخانه دیده میشود. نام ۲۲۶ تای آن‌ها تیپ دارد و زیر ۳۸۹ می‌افتد: ۱۴۲ کالای تیپ ۲، ۵۴ کالای تیپ ۱ و ۳۰ کالای تیپ ۵. تیپ ۳ و ۴ در همین دو هفته ردیفی نداشتند. ۶۱ کالای دیگر مرکب، پوزولانی، پرتلند آهکی یا سرباره‌ای‌اند و سنجهٔ کیفیتشان ۱۷۵۱۸-۱ است، نه ۳۸۹.
رده در نام کالا همیشه نیامده است. در همان دو هفته نام ۱۰۶ کالای تیپ‌دار رده داشت (۶۹ تا ۳۲۵، ۲۹ تا ۴۲۵، ۶ تا ۵۲۵ و ۲ تا ۲۲۵) و نام ۱۲۰ کالا فقط تیپ بود. «تیپ ۲-۳۲۵» یعنی نوع دو با ردهٔ ۳۲.۵ مگاپاسکال و «تیپ ۱-۴۲۵» یعنی نوع یک با ردهٔ ۴۲.۵. برای کالایی که نامش فقط «تیپ ۲» است، رده را پیش از خرید بپرسید و در فاکتور یا بارنامه بنویسید؛ جملهٔ بالا دربارهٔ رده‌ای که اظهار نشده، پشتوانهٔ همین پافشاری شماست.
سیمان پرتلند طبق ۳۸۹ چقدر سنگ آهک می‌تواند داشته باشد؟
طبق استاندارد ۳۸۹، سیمان پرتلند می‌تواند حداکثر ۵ درصد جرمش سنگ آهک آسیاب‌شده داشته باشد، به شرطی که همهٔ ویژگیهای شیمیایی، فیزیکی و مکانیکی استاندارد را برآورده کند. تولیدکننده باید مقدار سنگ آهک را اعلام کند و روی کیسه عبارتی دربارهٔ داشتن سنگ آهک بنویسد. خریدار هم می‌تواند هنگام سفارش یا قرارداد، سیمان بی سنگ آهک بخواهد.
سیمان پوزولانی، سرباره‌ای و پرتلند آهکی هم زیر ۳۸۹ است؟
نه. سیمان‌های آمیخته استاندارد جدای خود را دارند. استاندارد ملی ۱۷۵۱۸-۱ با عنوان «سیمان‌های هیدرولیکی آمیخته – ویژگی‌ها» که در ۱۴۰۵ تصویب شد، سیمان پرتلند آهکی، پوزولانی، سرباره‌ای، مرکب و زئولیتی را پوشش می‌دهد و جای استانداردهای قدیمی‌تری مثل ۴۲۲۰ (پرتلند آهکی) و ۳۴۳۲ (پوزولانی) را گرفته است. پس اگر کیسه‌ای پوزولانی یا مرکب است، سنجهٔ کیفیتش ۳۸۹ نیست.
روی کیسهٔ سیمان طبق ۳۸۹ چه باید نوشته شود؟
استاندارد ۳۸۹ می‌خواهد این موارد روی هر بستهٔ سیمان پرتلند، ترجیحاً با رنگ سیاه و برای بازار داخل به فارسی، به‌روشنی چاپ شود:
- نام واحد تولیدی
- نام یا نشان تجاری واحد تولیدی
- نوع سیمان و ردهٔ مقاومتی
- وزن بسته به کیلوگرم
- تاریخ تولید به صورت ماه و سال
- نشانی واحد تولیدی
- عبارتی دربارهٔ داشتن سنگ آهک، اگر دارد
در سیمان فله همهٔ این موارد باید در بارنامه یا برگ تحویل بیاید. خواندن جزئیات کیسه و نشان استاندارد را در راهنمای خواندن کیسه آورده‌ایم؛ اینجا فقط بدانید که کیسهٔ بی تاریخ تولید یا بی نوع و رده با خود استاندارد نمی‌خواند.
سیمان چند ماه پس از تولید باید دوباره آزمایش شود؟
استاندارد ۳۸۹ برای سیمان کیسه‌ای که بیش از ۳ ماه در انبار تأمین‌کننده مانده و سیمان فله‌ای که بیش از ۶ ماه در سیلو مانده، به خواست خریدار آزمون دوباره پیش از مصرف را پیش‌بینی کرده است. اگر نتیجه با استاندارد نخواند، سیمان مردود است و به تصریح استاندارد «مسئولیت سیمانی که مردود شده با صاحب آن در زمان نمونه‌برداری و آزمون مجدد» است.
برای وزن هم قاعده دارد. کسری وزن هر کیسه نسبت به وزن اسمی نباید از ۲ درصد بیشتر شود و میانگین وزن ۵۰ کیسه‌ای که تصادفی از یک محموله برداشته میشود نباید کمتر از وزن اسمی باشد؛ وگرنه کل محموله پذیرفتنی نیست. برای کیسهٔ ۵۰ کیلویی یعنی هیچ کیسه‌ای نباید زیر ۴۹ کیلو باشد. در بخش نگهداری هم آمده که محل انبار باید کاملاً خشک باشد؛ نکته‌های عملی‌اش در راهنمای نگهداری سیمان آمده است.
خریدار چطور انطباق سیمان با ۳۸۹ را بسنجد؟
خریداری که می‌خواهد انطباق سیمان را خودش کنترل کند، طبق استاندارد ۳۸۹ نمونه‌برداری و آزمون را مطابق ASTM C183 انجام می‌دهد. بازرسی هم «به صورت توافقی بین خریدار و فروشنده به عنوان بخشی از قرارداد فروش» انجام میشود؛ پس شرط آزمایش را پیش از خرید در قرارداد بنویسید، نه پس از بروز مشکل.
سازمان ملی استاندارد فهرست استانداردهای اجباری و آخرین نسخهٔ قابل استناد هر استاندارد را در سامانهٔ isom.inso.gov.ir/nst اعلام میکند؛ پیش از نوشتن ارجاع در قرارداد، آنجا هم نگاه کنید.
